«У мяне тры фултаймы». Беларускі ў ІТ — хто яны і што іх драйвіць. Наш вялікі (і шчыры) рэсёрч пра жанчын

Пакуль сакавік, даследуем гендарныя пытанні. Мы прапанавалі чытачкам анкету «Жанчыны ў ІТ-2026», каб атрымаць уяўленне пра іхны стан, ролевыя мадэлі і самаадчуванні ў прафесіі. Адказалі 480 асобаў. І вось які абагульнены партрэт паўстае з гэтых адказаў.

Менш дасведчаных айцішніц таксама шмат. Кожная пятая ў ІТ менш за 5 гадоў, кожная трэцяя на пазіцыі мідла (але сеньёраў усё ж больш — 40%), амаль палове (49%) давялося перавучвацца, цалкам або часткова, бо іх першапачатковая адукацыя не адпавядала ІТ-прафесіі. Яшчэ ў 22% адукацыя адпавядае ІТ-прафесіі часткова, але перавучвацца ім не давялося.

Джунаў мала — усяго 4%. Але некалькі чалавек адказалі, што іх узровень часова знізіўся праз пераход на новую спецыяльнасць — звычайна з QA на распрацоўку.

Практычна ў кожнай першай айцішніцы — вышэйшая адукацыя, 15% да таго ж маюць вучоную ступень. Жанчын з сярэдняй адукацыяй — па пальцах пералічыць. 

Наконт геаграфіі: акрамя Беларусі і Польшчы, ёсць таксама шанс сустрэць нашу гераіню ў Літве (7%) ці Грузіі (3%). У іншых краінах ён мінімальны, але не нулявы. Анкету запоўнілі ў тым ліку айцішніцы, якія цяпер жывуць у Японіі, Егіпце, Швецыі, на Паўночным Кіпры.

Цалкам задаволеныя сваёй кар’ерай у ІТ толькі 23% рэспандэнтак, большасць жа — 54% — называюць сваю кар’еру нядрэннай, але хацелі б большага. У рознай ступені незадаволеных крыху менш, чым цалкам задаволеных — кожная пятая.

На сумежнае пытанне — наколькі ў ІТ камфортна — большасць адказаў у пазітыўным ключы. Большасці айцішніц «нармальна» (40%) або «цалкам камфортна, хоць і з агаворкамі» (31%), амаль кожнай дзясятай — «вельмі камфортна ва ўсіх адносінах». Яшчэ 15% адчувалі сябе камфортна да крызісу і AI-выклікаў, а ў прынцыпе некамфортна 5% айцішніц.

Адна рэспандэнтка на пытанне пра камфорт рэзонна адказвае, што шукала не яго, а самарэалізацыю.

Свабода і рэальны ўплыў на вынік. Што радуе ў прафесіі

Вось што адказваюць айцішніцы на пытанне, што іх цешыць у прафесіі і прыносіць пачуццё задавальнення. Калі коратка, людзі, задачы, грошы, дыстанцыйная праца, самастойнасць.

Так, многія пішуць пра радасць творчасці і самавыяўлення, адчуванне сваёй карыснасці.

• «Стварыць нешта прыгожае, напісаўшы код».
• «Багомлю адчуванне, што зрабіла нешта новае і тое, што працуе стабільна і хутка».
• «Я працую гейм-дызайнерам — творчае самавыяўленне і перадача падтрымліваючага меседжу гульцам».
• «Добрыя водгукі ў сторах пра якасны прадукт, над якім я (мы) працавалі».
• «Рэальны ўплыў на вынік, я не проста вінцік у сістэме».
• «Адзнака калег, калі яны успамінаюць, як добра было тое ці іншае зроблена і як ім дапамагло ў іх працы. Размовы з разумнымі людзьмі і магчымасць вучыцца новаму».

Часта ў адказах згадваюцца свабода і незалежнасць, якія ў тым ліку звязаныя з грашыма і дыстанцыйнай працай. 

• «Няма строгага кантролю: рабі што і як хочаш, галоўнае — зрабі. Шмат часу застаецца на сябе».
• «Фінансавая свабода, магчымасць выбіраць цікавыя сферы і праекты».
• «Быць на адной хвалі з сучаснымі тэхналогіямі. У ІТ стагнацыя і дэградацыя з цягам часу менш заўважная ў параўнанні з „больш звычайнымі“ прафесіямі. Больш магчымасцяў працаваць дыстанцыйна і менш з людзьмі. Узровень аплаты тут лепшы пры меншых працавыдатках».
• «Заўсёды ёсць куды расці, а я люблю вучыцца. Вынік відаць літаральна вачыма ў кароткатэрміновай перспектыве (у адрозненне ад навукі, напрыклад). І радуе магчымасць працаваць анлайн, з дома».
• «Заробак, пачуццё незалежнасці, зносіны з больш-менш адэкватнымі, адукаванымі людзьмі».
• «Як чалавек, які вымушана мяняе спецыяльнасць (QA > Dev) пасля ўпэўненай шматгадовай працы на папярэдняй пасадзе, цешуся, калі не адчуваю сябе дурной у свеце мужчын-распрацоўшчыкаў з шматгадовым стажам».

Рэгулярна сустракаюцца кампліменты  ў адрас калег.

• «Камьюніці ўнутры кампаніі і добрыя людзі побач, праекты, магчымасць рэалізоўваць свае ідэі па праекце».
• «Пазітыўныя калабарацыі з калегамі, абмен вопытам, дапамагаць і атрымліваць дапамогу, вучыць і вучыцца, раздаваць „люлей“ і атрымліваць „люлей“, пачынаць праект і канчаць».

Або намёкі, што з калегамі бывае не вельмі камфортна.

• «Цяпер — нічога, але на працы мары я радавалася б псіхалагічнай бяспецы ў калектыве і безумоўнаму прыняццю мяне, як асобы, поўнаму даверу і лаяльнасці кіраўніцтва, камернасці і утульнасці».

Хтось выгараў і шчыра кажа, што «апошнія чатыры гады радуе толькі паступленне заробку на рахунак». А хтосьці ўсё яшчэ гарыць і працай — натхняе «вывучэнне кода, выпраўленне багаў».

Яшчэ адна ўдзельніца жартуе, што яе радуе «яйкаварка ў офісе».

Бессэнсоўнасць праектаў і «часам моцная лідарка ўспрымаецца як bossy». Што засмучае

А вось што айцішніц засмучае і выклікае фрустрацыю. У прынцыпе тое ж, што і ўсіх — дрэнныя працэсы, бязглуздыя патрабаванні кліентаў, сумныя праекты, крызіс у ІТ, перапрацоўкі і недастатковыя заробкі, таксічнасць калег. Плюс сексізм (але пра яго згадвалі не так часта). І вядома, AI-хайп. 

Крытыкі шмат, і яна адлюстроўвае спектр праблем — рынкавых, карпаратыўных, камунікацыйных.

Вось, напрыклад, адвечнае:

• «Часта — бессэнсоўнасць праектаў».
• «Дрэнна наладжаныя працэсы ў камандзе, непрафесіяналізм калег».
• «Задачы, якія не адпавядаюць кампетэнцыям UI/UX, напрыклад, калі табе даюць задачы па графічным, 3D дызайне проста таму, што „ты ж дызайнер“».
• «Часам званкі па пяць гадзін крыху засмучаюць, але ты ўжо амаль без прытомнасці і цябе складана засмуціць». 
• «Праца „у стол“, шмат непатрэбнай дакументацыі».
• «Ёсць адчуванне, што праца інтэгравана ў жыццё на 100% і немагчыма адцурацца ад працоўных думак нават ноччу або ў выходныя».
• «Неабходнасць пастаянна вывучаць новыя тэхналогіі, фрэймворкі. Сіндром самазванца, выгаранне ад аднатыпных задач і таго, што не бачыш выніку сваёй працы, канчатковага карыстальніка прадукту».
• «Людзі не дзейнічаюць праактыўна ў рамках сваіх прамых абавязкаў, і даводзіцца займацца мікраменеджментам. Незацікаўленасць з боку стэйкхолдэраў кліента. Часам моцная лідарка ўспрымаецца як bossy, хоць да менеджараў мужчын такіх прэтэнзій не выказваецца».
• «Асобныя чальцы каманды; неадэкватныя патрабаванні ад кліентаў, якія не разумеюць, што ім трэба; цяжкасці ў прыняцці рашэнняў, у асноўным ад кліентаў».
• «Менеджарская усепрысутнасць і адсутнасць логікі і плану развіцця, толькі бясконцая балбатня. Безагляднае пакланенне ШІ».
• «Часам бесіць неразуменне таго, чым і як займаецца тэсціроўшчык, з боку некаторых ПЗ/менеджараў/распрацоўшчыкаў. Ад гэтага з’яўляецца скажонае ўяўленне і чаканні».
• «З цягам часу разумееш, што задачы максімальна аднастайныя, таму трохі сумна, плюс ты ствараеш нешта, што нельга пакратаць, часам здаецца, што ўсё гэта лухта, ты як быццам дарма працуеш, лухтой займаешся (а хтосьці людзей ратуе, пірожныя пячэ, карціны малюе). Унутры вялікіх кампаній працэсы як на дзяржпрадпрыемствах (таксама ўсё вырашае знаёмства, сяброўства з кімсь, а не скілы, рашэнні прымаюцца ў інтарэсах канкрэтнага чалавека, а не праекта/кампаніі)». 
• «Дрэнныя працэсы і адсутнасць нармальнага прадпрадакшану ў большасці студый (працую ў геймдэве)».
• «Тое, што ўсе лаўры за праведзеную працу ідуць менеджарам і кіраўнікам кампаніі».

А вось навеянае крызісамі апошніх гадоў:

• «Вечная гонка на рынку, у тэхналогіях, адсутнасць стабільнасці праектаў (аўтсорс), росту заробку, сацбонусаў».
• «Высокая канкурэнцыя і патрабаванні да спецыялістаў, пры гэтым часам кампаніі трымаюцца за абсалютна некампетэнтных і лянівых супрацоўнікаў. Хайп вакол ШІ-бурбалкі, асабліва ад менеджараў. Сам па сабе інструмент вельмі дапамагае ў працы».
• «Нявызначанасць. Я не магу планаваць сваю кар’еру і даход на 3-5-10 гадоў. Магчыма, сфера драматычна зменіцца, даходы ўпадуць або палітычная сітуацыя прымусіць пераязджаць».
• «Высокая канкурэнцыя ў геймдэве (як паміж кампаніямі, так і пры найме). Бягучая сітуацыя вельмі не натхняе».
• «Гарачыя дэдлайны, становіцца ўсё больш і больш бюракратыі, неаплатныя авертаймы».
• «Перапрацоўка, паведамленні ў чаты ў выходныя, страх страціць працу праз крызіс».
• «Эканомія кампаніі на ўсім (прыкметнае абразанне бонусаў), інфляцыя заробку (адсутнічае індэксацыя)».
• «Здаецца, мне плацяць ніжэй за рынак».

Шмат скаргаў звязаныя з праблемамі камунікацыі ўнутры кампаніі:

• «Таксічнасць».
• «Усё яшчэ сексізм».
• «Абясцэньванне».
• «Сексізм у некаторых камандах, пагардлівае стаўленне старэйшых праграмістаў (да ўсіх, асабліва ад людзей, якія вельмі доўга працуюць у фірме)».
• «На жаль, мізагінія і няроўнасць заробкаў усё яшчэ прысутнічае».

Або з дрэнна наладжанымі працоўнымі працэсамі, карпаратыўнай культурай:

• «Калі патрабаванні да задачы — набор бессувязнага тэксту, дзе палова нюансаў увогуле не ўлічана, а частка таго, што ёсць, супярэчыць сама сабе; тупыя ПМы, якія нічога не робяць, толькі пытаюцца „калі, калі, ну хутка там?“, але думаюць, што яны ў камандзе самыя карысныя і незаменныя; чаканне, што мы павінны працаваць па 12-13 гадзін у дзень».
• «Паддыванковыя офісныя гульні».
• «Неабходнасць праводзіць час у офісе, нават калі задач няма».
• «Недастаткова проста добра працаваць і выконваць свае абавязкі. Трэба нешта экстра, а я не хачу гэтага. Незразумела, як дакладна развівацца далей. На сумоўях няма выразнага алгарытму, могуць спытаць усё што заўгодна не па тваім вопыце».
• «Corporate bullshit, калі гавораць прыгожымі словамі, але без канкрэтыкі. AI, AI, AI».

Рысу пад пералікам праблем падводзіць айцішніца, якую бесяць «ныючыя людзі навокал».

«Удзельнічаю ў інтэрнэт алімпіядах» vs «Мой пэт-праект сям’я». Пэт-праекты і хобі

На пытанне аб пэт-праектах/сайд-праектах і хобі многія айцішніцы адказваюць, што нічога такога няма, таму што на гэта няма часу. Таму што сям’я — вось асноўны пэт-праект. Хтосьці іранізуе, што сын-падлетак «круцейшы за любое хобі», іншая разрываецца паміж працай і дзіцём з асаблівасцямі, трэцяя (і такіх напэўна шмат!) проста спрабуе вывучыць мову і выжыць у эміграцыі — якія яшчэ пэт-праекты! 

«Былі спробы напісаць пэт-праект, але графік „праца — дом — зала/моўныя курсы“ не заўсёды пакідаюць магчымасць проста кнігу пачытаць, не кажучы ўжо пра праекты», — піша адна з айцішніц. 

Тым не менш, нямала такіх, хто сапраўды знаходзіць час на дадатковыя праекты. Вось, напрыклад:

• «Спрабую запусціць падкаст»;
• «Вяду тэлеграм-канал»;
• «Удзельнічаю ў інтэрнэт-алімпіядах, hacktoberfest’ах, advent of code’ах, быў невялікі тэлеграм-бот для асабістых патрэб»;
• «Ёсць пэт-праекты па перавучванні на React»;
• «Ёсць, звязаны з алгатрэйдынгамі».
• «Вопыт стартапаў, хатніх праектаў, курсаў»;
• «Я раблю свой артбук + удзельнічаю ў стварэнні інды-гульні»;
• «Працую на трох фултаймах, ёсць некалькі хобі. Раблю свой пэт-праект для абслугоўвання і спрашчэння хобі»;
• «Ілюстрацыя, дызайн і мікрастокі па продажы малюнкаў».
• «Ёсць свае міні-праекты. У асноўным для пашырэння далягляду і засваення новых тэхналогій».
• «Я цяпер у дэкрэтным адпачынку, але паралельна вывучаю польскае права і атрымліваю спецыяльнасць справавода».
• «Займаюся рэпетытарствам па англійскай».
• «Так, кантрыбьюцю ў межах кампаніі ў розных дадатковых ініцыятывах, усё ідзе як неаплатны экстра-майл».

Што да хобі, іх шмат розных: дача, прырода, танцы, спорт, нейронкі, вывучэнне замежных моў, фінансы і інвестыцыі, квізы, малюнак, фармацэўтыка (!), вакал, ровар, псіхалогія, шыццё, астралогія, гульня на барабанах (!).

«Бачу сябе топавым кансультантам у індустрыі. Або ў мяне свая ферма казлянят. Адно з двух». Бачанне сябе ў прафесіі або чаму яго няма

Мы не пасаромеліся задаць самае раздражняльнае эйчар-пытанне «кім вы сябе бачыце праз пяць гадоў?», злёгку яго перафармуляваўшы. І ад многіх атрымалі прадказальны адказ, што вельмі складана нешта планаваць у гэтай глабальнай нявызначанасці. 

• «Не, раней было прасцей адказаць. Цяпер трывожна праз навіны з вонкавага асяроддзя»
• «Як планаваць у тых умовах, у якіх увесь свет цяпер жыве? Хутчэй цяпер жывеш адным месяцам».
• «Ёсць вельмі прыблізнае ўяўленне таго, як бы я хацела жыць праз пяць год, але апошнія пяць гадоў не дазваляюць будаваць цвёрдых планаў, толькі прыкладна».
• «Штарміць, так усё змяняецца што не ведаю, што будзе заўтра».
• «Не, бачанне закрылася фокусам на пераездзе, дзецях, адаптацыі».

Але значная частка ўдзельніц усё ж будуюць планы або хаця б уяўляюць сабе, чаго хочуць.

• «Бачу сябе праз 5 гадоў ужо тэх лідам. Але не ў цяперашняй кампаніі».
• «На гарызонце 2-5 гадоў бачу сябе топавым кансультантам у індустрыі. Або ў мяне свая ферма казлянят. Адно з двух».
• «Бачу сябе бізнес-аналітыкам праз умоўных 5 гадоў у міжнароднай кампаніі».
• «Я займу лід-пазіцыю».
• «Head of sales у больш буйной кампаніі»
• «Лагічны пераход быў бы ў бок нейкага ментарства і кіраўніцтва камандай, але пакуль гэта не для мяне. Хацелася б гэта абысці і рухацца адразу ў бок тэхнічнай экспертызы, але пакуль няма магчымасці гэтага дасягнуць».
• «Так, бачанне ёсць, але шлях да гэтай мэты павялічваецца, бо кожны раз узнікаюць непрадбачаныя сітуацыі ў свеце, якія вымушаюць цябе ставіць на паўзу. Усё больш задумваешся пра сэнс жыцця і тое, чым напраўду  я б хацела займацца — усё больш жадання сысці з найму. Разумееш, што заўсёды складана зрабіць гэты першы крок, але нібы кожны дзень ужо маральна рыхтуешся да яго»
• «Альбо вывучваю нарэшце мову праграмавання і застаюся ў ІТ, альбо мяне звальняюць і я застаюся хатняй гаспадыняй, сярэдняга не дадзена».

Самыя смелыя плануюць дзяцей.

• «Плануецца дэкрэт, а гэта значыць, праца будзе крыху на паўзе, спадзяюся плаўна вярнуцца назад на бягучую працу, але каб прайсці сумоўе ў добрую кампанію, спатрэбіцца шмат часу на падрыхтоўку».
• «Спадзяюся сысці ў дэкрэт і перачакаць гэты бум там».

А некаторыя — сыход з ІТ.

• «Не хачу праз 5 гадоў працаваць у ІТ. Хачу знайсці іншую сферу, у якой буду зараджаная і шчаслівая і пры гэтым не абдзеленая ў матэрыяльным плане».
• «Хацела б змяніць сваю прафесію ў будучым».
• «У мяне ёсць бачанне жыць у вёсцы і каб ніякіх ІТ».
• «Спадзяюся зарабіць шмат грошай і сысці з ІТ».

Частка айцішніц проста прызнаецца, што ў будучым баіцца застацца без працы, прынамсі ў ІТ.

• «Прадавачка ў „Бедронцы“ такімі тэмпамі, і то калі мову нармальна асвою».
• «У цяперашніх умовах невядома ці знайду працу у IT».
• «Намагаюся не думаць увогуле. Зашмат запалохвання ШІшкай, узнікае трывога, ці дастаткова я гібкі чалавек і каштоўны супрацоўнік, каб перажыць гэты адсеў».

Ада Лаўлейс, Амаль Клуні, тымлід Юля, тата. Ролевая мадэль

Спыталі таксама айцішніц, хто іх ролевая мадэль — у кар’еры або па жыцці. У шмат каго іх не аказалася, і гэта нармальна.  Але адказаў з персаналіямі — шмат, і яны вельмі разнастайныя. Прадпрымальнікі, навукоўцы, выкладчыкі, праграмісты, спартоўцы, персанажы фільмаў, чальцы сям'і.

• «Ада Лавлейс. Жанчына, якая прыдумала праграмаванне яшчэ да з’яўлення кампутараў».
• «Элізабет Хамрон — мне блізкія ейныя погляды». (галоўная гераіня рамана Уолтэра Тэвіса «Ход каралевы» — devby)
• «Эмілія Шатц як таленавіты дызайнер і смелы чалавек».
• «Амаль Клуні — эксперт на сваім месцы і бездакорная жанчына».
• «Раней былі Барбара Оклі, Шэрыл Сандберг».
• «Дэвід Бэкхам і яго ферма. Зарабіць грошы, каб сваечасова сваліць у спакойнае жыццё».
• «Джо Бэнэт з серыяла «Офіс».
• «Мая сястра, якая вучыць што праца і кар’ера не самае галоўнае».
• «Мая мама, яна найкруцейшая спецыялістка, працуе інжынерам-ГІПам».
• «Мой тымлід — Юля! Вясёлая, сумленная, не баіцца адстойваць сваю каманду і «ставіць на месца» іншыя каманды. Не баіцца выказваць сваё меркаванне, што ў мяне часам атрымліваецца з цяжкасцю. І яшчэ ў яе, нягледзячы на велізарны вопыт, па-ранейшаму ёсць кар’ерныя мэты».
• «Лінус Торвальдс».
• «Крэйг Вентэр, які пасля атрымання Нобелеўскай прэміі купіў яхту і правёў шмат часу ў акіяне, секвенуючы геномы бактэрый. Х’ю Хауі прыкладна па той жа прычыне».
• «Мой тата, хах. Яго любоў да сваёй справы, вырашэння складаных і нетрывіяльных задач як кіраўнічых, так і «распрацоўніцкіх», заўсёды натхняла. Ён любіць код і кажа, што рабіць варта тое, да чаго ляжыць душа — толькі так можна прыйсці да поспеху ў кар’еры і ў жыцці. Лепшага бэкэндэра яшчэ пашукаць».
• «Смешна, але мая ролевая мадэль — гэта ўяўная будучая я».