Як навучаць штучнаму інтэлекту, калі ён змяняецца літаральна кожны дзень? Ключ — у крытычным мысленні, лічыць Вольха Бандарэнка, беларуска, якая з дапамогай ШІ алічбоўвала кінакласіку, стварала спецэфекты для Netflix, а сёння выкладае курсы па ШІ ў польскай ВНУ. Мы пагутарылі з Вольхай пра студэнцкія праекты, будучыню і чаму ўніверсітэтам не трэба баяцца штучнага інтэлекту.
Як навучаць штучнаму інтэлекту, калі ён змяняецца літаральна кожны дзень? Ключ — у крытычным мысленні, лічыць Вольха Бандарэнка, беларуска, якая з дапамогай ШІ алічбоўвала кінакласіку, стварала спецэфекты для Netflix, а сёння выкладае курсы па ШІ ў польскай ВНУ. Мы пагутарылі з Вольхай пра студэнцкія праекты, будучыню і чаму ўніверсітэтам не трэба баяцца штучнага інтэлекту.
Шлях Вольхі Бандарэнка да выкладання пачаўся ў 2015-м, калі яна пераехала з Беларусі ў Польшчу і пачала вучыцца ў SWPS (Універсітэце сацыяльных і гуманітарных навук). На стыку Creative Coding і працы з Arduino нарадзілася яе дыпломная выстава, а за ёй — кар’ера ў Fixafilm, адной з топавых пост-прадакшн студый Польшчы. Там Вольха займалася лічбавай рэстаўрацыяй класікаў кіно — ад Параджанава да Вайды.
Такі бэкграўнд дапамагае Вольсе будаваць масты паміж культурай і тэхналогіямі: разам з мужам Пятром Ендрушчакам яна стварае візуальныя эфекты для Netflix і праекты для музея Варшаўскага Гета.
2023 стаў кропкай невяртання: ChatGPT набраў першыя 100+ мільёнаў карыстальнікаў; Савет Бяспекі ААН упершыню загаварыў пра штучны інтэлект публічна; з’явіўся адкрыты ліст з заклікам паставіць на паўзу навучанне самых магутных мадэляў, а Галівуд паралізавалі забастоўкі сцэнарыстаў, дзе тыя патрабавалі абмежаваць ШІ, каб ён не выцясняў людзей з прафесіі і не выкарыстоўваў іх тэксты без аплаты.
Сістэмным навучаннем ШІ-інструментам ва ўніверсітэтах тады практычна ніхто не займаўся. Вольха сама адправіла ліст ва ўніверсітэт, дзе прапанавала запусціць ШІ-курс у SWPS. Ліст разглядалі цэлы год — бюракратыя даганяла тэхналогіі.
Адказ прыйшоў станоўчы. Круг замкнуўся: Вольха пачала выкладаць курс «AI ў практычным прымяненні» у той жа SWPS, дзе калісьці сама была студэнткай. Сёння курс ідзе на двух мовах: англійскай і польскай. Гэта інтэнсіўны воркшоп: 5 дзён па 10 гадзін.
— Калі чалавек прыходзіць на наш занятак, ён не зусім разумее, што мы будзем рабіць і якія менавіта інструменты мы будзем вучыць. Гэта таксама прыкольна, таму што інструменты змяняюцца і мы стараемся ўсё-такі вучыць гэтаму падыходу, — распавядае Вольха. Бо гатоўнасць да змяненняў — адзін з галоўных навыкаў будучыні.
Uniwersytet SWPS (SWPS University) — адзін з найбуйнейшых прыватных універсітэтаў Польшчы са штаб-кватэрай у Варшаве. Заснаваны ў 1996 годзе як Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej (Вышэйшая школа сацыяльнай псіхалогіі). Уваходзіць у ERUA — альянс у ініцыятыве European Universities (Erasmus+). У рэйтынгу Perspektywy 2025 напрамак «Psychologia» паставіў SWPS на 3-е месца ў краіне.
У першы дзень курса студэнты паглыбляюцца ў метадалогію: вывучаюць лідараў рынку LLM і вучацца правільна «размаўляць» з ШІ. На другі — прыходзяць з уласнай ідэяй. Дзякуючы кантрактам універсітэта з Google, навучанне ідзе праз Gemini: усе дадзеныя і праекты застаюцца ўнутры закрытага контуру, што здымае пытанні бяспекі.
Для студэнцкіх работ няма абмежаванняў. Вольха кажа, былі і сістэмы таймінгу для метро, і кіно:
— Адна студэнтка вырашыла ўзнавіць свой сон, які пакінуў вельмі моцнае ўражанне, — узгадвае выкладчыца. — Гэта быў хорар: дзіцячы сад, звычайныя гульні, абед, а потым прыходзіць монстр і пачынае паядаць дзяцей. Яна рэалізавала гэта як фільм у тэхніцы Claymation (пластылінавая анімацыя).
І ўдакладняе, што, вядома, ШІ не робіць усё «прыгожа» па адной кнопцы. І частка курса — паказаць, што каб атрымаць у выніку хорар у Claymation, трэба спачатку стварыць сторыборд, намаляваць раскадроўку, разумець законы кадра.
— Ты не можаш напісаць «сонца свеціць». Яно можа свяціць і ў Golden Hour, можа свяціць апоўдні, а можа там прамыя сонечныя промні ці ёсць нейкая імгла. Дэталі трэба прапісваць, — кажа Вольха.
Зносіны з чат-ботамі — працэс пластычны. Тут важны не толькі тэхнічны навык, але і персанальны досвед, кантэкст і нават настойлівасць. Студэнты спрабуюць усё — гэта таксама працэс навучання:
— Часам трэба сказаць: «Ты задзяўбаў, ты робіш лухту, ты мяне не разумееш, зрабі нармальна», або «калі ты не дапаможаш, я страчу працу». І нейкім чынам ён рэальна пачынае рабіць лепш. Гэта значыць у іх таксама часта бываюць «лупы» і яны пачынаюць апрацоўваць. Трэш ін трэш аўт — гэта закон усяго, — кажа Вольха.
У працэсе намацваюцца заканамернасці — якія сістэмы для чаго падыходзяць лепш. Для сябе Вольха вызначае Anthropic / Claude — для працы з кодам; Gemini — класны Deep Research; Bielik AI — для тых, хто хоча вывучаць польскую.
Або ўскрываюцца нечаканыя факты, на чым навучаліся сістэмы.
— Напрыклад, калі мы шукалі Upscaler мадэлі (Upscaler мадэлі — гэта нейрасеткі, якія «дамалёўваюць» дэталі і павышаюць разрозненне выявы/відэа, прыбіраюць шум, іх часта выкарыстоўваюць для рэстаўрацыі старых крыніц — заў. рэд.), выявілася, што многія з іх трэніраваліся на Хентаі і порна з 90-х. Проста таму, што ў людзей былі гэтыя масівы дадзеных на руках. (…) Па сутнасці яны прыклаліся да таго, што зараз мы можам захаваць матэрыялы, якія былі зроблены на VHS-стужцы, — распавядае Вольха.
На думку Вольхі, людзі ідуць вучыцца ва ўніверсітэт, каб вучыцца ў іншых людзей. Гэта не база ведаў, а база сэнсаў, філасофіі і сацыялогіі, якія развіваюць крытычнае мысленне.
Напрыклад, адзін са студэнтаў правёў эксперымент на стыку культур. Вольха распавядае, было так: чалавек захапляецца кітайскай культурай, кітайскай гарбатай, традыцыямі і гэтак далей. І бачыць, што ў Еўропе ёсць пэўныя плямы ў тым, як Кітай падаецца (часта павярхоўна). І чалавек бярэ кітайскую моўную мадэль Qwen і еўрапейскую мадэль, і стварае прастору, дзе гэтыя мадэлі могуць размаўляць на розныя тэмы. Прыдумвае ім персоны, напрыклад, мужчына з мегаполіса ў Кітаі і мужчына з еўрапейскай вёскі і наадварот. І спрабуе зразумець з гэтай размовы, дзе могуць быць у гэтых розных культур кропкі судакранання. Як яны могуць лепш зразумець адзін аднаго.
— Можна стварыць дысертацыю на гэтым, а чалавек зрабіў за 5 дзён, — дзеліцца Вольха.
У SWPS Штучны інтэлект не толькі выкладаюць — нядаўна ва ўніверсітэце стварылі камьюніці Open AI Lab, дзе выкладчыкі ад псіхолагаў да сацыёлагаў абмяркоўваюць будучыню адукацыі.
Адна з самых вострых тэм — сістэмы дэтэкцыі ШІ. Універсітэты навадняны софтам для выяўлення нейрасеткавых тэкстаў. Рынак антыплагіятнага ПЗ таксама адлюстроўвае гэты трэнд — на 2025-ты год ён складае 780 млн USD, а па прагнозах Research and markets да 2032 года вырасце да 1,21 мільярдаў USD.
Каманда Вольхі прыйшла да высновы, што забараняць карыстацца ШІ бессэнсоўна, трэба мяняць падыход да працэсу: «О’кей, ты напісаў гэтую працу з ШІ. Добра, вазьмі і абарані яе. А што дрэнна ў гэтай працы? А што ты даведаўся?»
Вольха ўпэўнена, усё праверыць немагчыма. І пытанне не ў тым, што студэнты забываюцца выдаляць радкі «Чым табе яшчэ дапамагчы?», а ў тым, каб навучыць іх думаць, што яны робяць, навучыць абараняць свае ідэі.
Выкладчыца ўзгадвае кейс, дзе студэнты стварылі платформу для заказу кастамізаваных скрынак. Яны зрабілі сайт, аплікацыю і 3D-мадэль, якая адразу адпраўляла прататып на друк. Без ШІ на такую тэхнічную абвязку сышлі б тыдні, яны справіліся за два дні.
Мяжа паміж аўтаматызацыяй і асабістым навыкам застаецца няпэўнай. Але Вольха ўпэўнена: ШІ не замяняе мозг, а толькі падсвечвае ваш спосаб мыслення.
— Калі чалавек безадказна і бяздумна падыходзіць да нейкіх рэчаў, то ШІ, вядома, гэта ўзмацняе. Калі да гэтага не было адэкватнага падыходу, як мы можам думаць, што з ШІ будзе адэкватны?
Немагчыма страціць навыкі, але можна набыць, кажа яна:
— Са з’яўленнем фатаграфіі ніхто не стаў менш маляваць. Тое ж самае, як я ў сваім дзяцінстве лазіла па дрэвах, гулялася з палкай, мы нешта выраблялі на вуліцы, а зараз дзеці шараюцца ў камп’ютарах, у тэлефонах намнога хутчэй часам, чым я. Ці згубілі яны навыкі? I don’t know.
Релоцировались? Теперь вы можете комментировать без верификации аккаунта.
Вольха? Тогда почему не Бандарэнка?