Данила Лапко 9 красавіка 2026, 08:00

«У кампаніі скончыліся грошы на фрукты і мяне». Як цяпер жывуць выкладчыкі польскай тут і там

Часам трывожна, не надта тлуста, хтось вымушаны перавучвацца, але ў цэлым жыццё працягваецца.

Вялікая рэлакацыя апошніх пяці гадоў узмацніла попыт на вывучэнне польскай мовы па абодва бакі беларуска-польскай мяжы. У Беларусі трэнд прыглушылі ў 2023-2024 — тады пасля рэйдаў сілавікоў у краіне зачынілася некалькі моўных школ/курсаў (пісалі, што каля 10), якія выкладалі польскую. Многія выкладчыкі страцілі працу, і лагічным рашэннем для часткі з іх стаў пераезд у Польшчу, дзе і без таго ўжо была сур’ёзная канкурэнцыя. Іншая частка вымушана была шукаць новую працу дома. Як праз гады адчувае сябе рынак вывучэння польскай мовы і як на ім выжываюць выкладчыкі-беларусы? Даведаліся, паразмаўляўшы з кіраўнікамі школ у Польшчы і самімі выкладчыкамі.

Падзеі 2023–2024 гадоў наклалі моцны адбітак на галіну: нягледзячы на тое, што некалькім школам па-ранейшаму дазволена працаваць, трывогу ў сувязі з прафесіяй падзяляюць выкладчыкі не толькі ў Беларусі, але і ў Польшчы.

«У нас працуюць у тым ліку людзі, якія застаюцца ў Беларусі, і яны не хочуць, каб хтосьці ведаў, што яны выкладаюць польскую», — распавядае заснавальнік адной з польскіх анлайн-школ.

«У апошні год жыцця ў Мінску мне было ўжо самой страшнавата казаць, што я выкладчык, — пацвярджае гэты настрой прыватны рэпетытар, якая з’ехала ў Польшчу. — І дагэтуль, калі ў мяне з’яўляюцца вучні з Беларусі, я выпытваю ў іх, адкуль яны і кім працуюць».

Паводле яе, школы, якія засталіся, працягваюць вучыць мове, але «ўжо катэгарычна не вучаць гісторыі і культуры Польшчы, і на карту паляка».

Ці хапае вучняў і што з коштамі

Попыт на вывучэнне польскай у апошні час знізіўся — як у Беларусі, так і ў Польшчы, сцвярджае большасць нашых суразмоўцаў. Вось як яны апісваюць сітуацыю на рынку:

«Стала больш выкладчыкаў і менш вучняў».
«Цяпер дакладна ёсць лішак школ і проста настаўнікаў польскай, а попыт дакладна не расце».
«Паглядзіце трэдс: пад кожным постам пра вакансію настаўніка польскай вы ўбачыце 30+ прапановаў».

І справа не толькі ў тым, што хваля міграцыі амаль вычарпалася, але і ў назапашвальным эфекце навучання. Паводле нашай суразмоўцы, у Польшчы з’явілася вялізная колькасць стыхійных выкладчыкаў без профільнай адукацыі, якія пераехалі 3-5 гадоў таму, хутка вывучылі мову і цяпер выкладаюць для пачаткоўцаў за капейкі.

Калі раней было запатрабавана выкладанне з нуля або «для галачкі», то цяпер многія набліжаюцца да карты рэзідэнта ЕС/ПМЖ і шукаюць дапамогі ў падрыхтоўцы да сертыфікацыйнага экзамену B1-B2. І пасля паспяховай здачы ўжо не маюць патрэбы ў паслугах рэпетытараў.

Яшчэ адна карэкцыя рынку: цалкам знік запыт на падрыхтоўку да NIL (Egzamin Językowy Naczelnej Izby Lekarskiej, абавязковы экзамен для дактароў стаматолагаў — devby), хоць раней было шмат запытаў, сцвярджае заснавальнік школы.

«Я так зразумеў, што змяніліся патрабаванні: на часовым дазволе можна пяць гадоў працаваць без здачы гэтага экзамену», — тлумачыць ён.

Зрэшты, гэта не значыць, што рынак зусім збяднеў.

«Попыт пакуль ёсць, магчыма, трэба знізіць кошт і набіраць міні-групы», — кажа заснавальнік школы.

А экс-кіраўнік школы, які сышоў у вольнае плаванне, і наогул канстатуе, што «вучняў процьма, усё залежыць ад кошту — на любую прапанову знойдзецца попыт і наадварот».

Што да кошту ўрокаў, як мінімум, у Польшчы ён рос.

«Цэннік павысіўся адсоткаў на 20 за апошнія пару гадоў, — распавядае рэпетытар у Варшаве. — Гэта звязана ў цэлым з эканомікай і павышэннем коштаў паўсюль».

Як перасякаюцца рынкі

З размоваў з нашымі спікерамі вынікае, што дзякуючы анлайн-тэхналогіям рынак вывучэння польскай стаў трансгранічным. Многія выкладчыкі, застаючыся ў Беларусі, працуюць са школамі/кліентамі ў Польшчы — яны запатрабаваныя, бо звычайна бяруць менш. З іншага боку, выкладчыкі, якія з’ехалі ў Польшчу, працягваюць знаходзіць вучняў у Беларусі.

Хто гэтыя вучні?

«Дзеці, якія рыхтуюцца да вучобы ў Польшчы, бацькі эмігрантаў, якія часта ездзяць да дзяцей у госці, — пералічвае выкладчыца. — Ну і самі будучыя мігранты. Хоць паток эміграцыі знізіўся, па-ранейшаму ёсць людзі, якія плануюць пераезд».

Відавочна, частцы выкладчыкаў пасля звальнення прыйшлося шукаць сябе ў сумежных прафесіях. Нашы суразмоўцы кажуць, што некаторыя дыстанцыйна працуюць на польскія кампаніі (з іншых сфер) і вельмі многія паралельна з прыватнымі ўрокамі польскай выкладаюць у школах беларускую/расейскую мову. «Ну, і рэпетытарства заўсёды было і будзе хлебам настаўнікаў», — дадае суразмоўца.

У цэлым на рашэнне з’ехаць ці застацца ўплывала перш за ўсё пачуццё (не)бяспекі, лічыць заснавальнік школы ў Польшчы. «Працаваць можна і анлайн, для многіх гэты фармат нават лепшы, чым хадзіць у офіс», — заўважае ён.

А ці ўдаецца беларусам прыцягваць вучняў па-за беларускай супольнасцю?

Амаль не, кажа выкладчыца. «Усе выкладаюць у асноўным у сваім нацыянальным коле, — тлумачыць яна. — Многім вучням, асабліва ў пачатку навучання, цяжкія месцы трэба тлумачыць на іх роднай мове, а я, напрыклад, не ведаю глыбока ўкраінскую. З гэтай жа прычыны я яшчэ не чула добрых водгукаў пра польскіх настаўнікаў».

Дзве гісторыі жыцця ў міграцыі

Вынік: у моманце ўсе неяк спраўляюцца. Але ніхто не кажа пра выкладанне польскай як пра надзейную прафесію з вялікай перспектывай. Наадварот, дзеляцца планамі пра змену/карэкціроўку занятасці. Вось дзве гісторыі пра гэта.

«Пачынаю кар’еру ў зусім іншай галіне»

Марыя, выкладчык польскай:

— Я — выкладчык з прафільнай адукацыяй і 7-гадовым стажам. З’ехала з Мінска восенню 2022 года, калі ўжо пачыналіся ганенні на моўныя школы. Знайшла працу па спецыяльнасці ў беларускай ІТ-кампаніі, якая рэлакавала сваіх супрацоўнікаў у Варшаву. Там я прапрацавала два гады — да тых часоў, пакуль у фірме не скончыліся грошы на такія карпаратыўныя бонусы, як я, і фрукты па чацвяргах. На жаль, аднойчы мне не далі абяцанай нагрузкі, і прыйшлося сысці ў вольнае плаванне.

Нейкі час я спрабавала перапісвацца з моўнымі школамі, адкрытымі беларусамі ў Польшчы, і, мякка кажучы, здзівілася іх умовам:

ніякага афіцыйнага ўладкавання (хіба што праз інкубатар) і адпаведна адпускных, страховак, бальнічных;
тысячы папер пра тое, што не маеш права браць рэпетытарства па-за школай;
заробак як у Мінску (у адной школе мне прапанавалі 60 злотых за 1,5 гадзіны ў групе на 12 чалавек, для параўнання — за гадзіну індывідуальнай працы я бяру 150 злотых).

Таму я адкрыла ІП і стала працаваць самастойна.

Гэта няпроста. Праца выкладчыка суперсезонная: вучні стабільна набіраюцца толькі ўвосень і зімой, а вось вясной і летам усе адпачываюць. Падатак тут адэкватны, 8,5%, а вось ZUS… Але гэта ўжо іншая гісторыя.

Працую 5-6 дзён у тыдзень, у мяне 1-2 групы, 13 прыватных вучняў. Заробку хапае на аплату нармальнай кватэры, сабакі, міні-падарожжы пару разоў на год. Не хапае на вялікія падарожжы, крэдыт на кватэру і чырвоную рыбу не на акцыі. У цэлым мой узровень жыцця цяпер вышэйшы, чым быў у Беларусі, і не хочацца яго губляць.

Я яшчэ не ў адносінах, і гэты шлях у іміграцыі праходжу сама. Актыўна вяду сацсеткі і ўдзельнічаю ў жыцці беларускай супольнасці. Вялікая частка жыцця — стыль «здохні або памры».

Лічу, што кар’ерная перспектыва ў выкладчыкаў адна — свая моўная школа. Гэтага я не хачу катэгарычна. Таму я ўвесь час знаходжу дадатковыя падпрацоўкі і пачынаю кар’еру ў зусім іншай галіне — як вядучая мерапрыемстваў. Камунікабельнасць і эмпатычнасць прывялі мяне да гэтага.

«Раблю спробы стаць прысяжным перакладчыкам»

Аляксандр Пруднік, заснавальнік школы PanProfesor:

— У 2015 годзе я заснаваў у Беларусі школу польскай мовы PanProfesor. Кіраваў ёю афлайн да ад’езду ў Польшчу ў кастрычніку 2022, а затым анлайн да снежня 2023, калі ў школу прыйшлі таварышы і парэкамендавалі зачыніць. Доўгі час мы былі найбуйнейшай школай польскай, у месяц у нас было да 400 вучняў і 15 супрацоўнікаў. Пасля закрыцця некаторым з іх я яшчэ каля года выплачваў даўгі па заробку са сваёй кішэні і каля паўгода адпрацоўваў заняткі з групамі, якія заплацілі грошы за курс.

Зараз я займаюся, па сутнасці, тым жа, чым і раней, толькі самастойна. Адкрыў ІП, вяду індывідуальныя заняткі і ў групах па 2-4 чалавекі, ёсць кантракт з буйной ІТ-кампаніяй, навучаю іх супрацоўнікаў. Вучняў дастаткова. Я і раней быў не асабліва танным выкладчыкам, але і сёння ў мяне ёсць кліенты, ад кагосьці нават вымушаны адмаўляцца.

Адначасова раблю спробы стаць прысяжным перакладчыкам. Для гэтага трэба здаць спецыяльны экзамен на tłumacza przysięgłego, які праводзіць міністэрства юстыцыі. Спрабаваў некалькі разоў: пісьмовую частку здаць удалося, а вусная яшчэ не паддалася.

Пісьмовая частка выглядае так: два тэксты з расейскай/беларускай трэба перакласці на польскую і два — у адваротны бок, на ўсё даецца 4 гадзіны і можна карыстацца сваімі папяровымі слоўнікамі. У кожнай пары адзін тэкст — юрыдычны, другі — на грамадскую, сацыяльную, палітычную, эканамічную або медыцынскую тэму, то бок таксама не самы просты. Парог праходжання — 75%. На вусным экзамене ўсё тое ж самае, толькі на кожны тэкст даецца ўсяго некалькі хвілін.

Пісьмовы экзамен я здаваў на 80%, вусны — на 65%, што таксама высока, але недастаткова.

Акрамя гэтага, я канчаю працу над доктарскай дысертацыяй ва ўніверсітэце Мікалая Каперніка ў Торуні. Тэма — «Majątki i sprawy gospodarcze Bogusława Radziwiłła». Праходжу стажыроўку ў Беластоцкім універсітэце.

Можна сказаць, што цяпер у цэлым усё нармальна — для чалавека, які ніколі не планаваў жыць у Польшчы, хоць меў усё неабходнае для гэтага (мову, паходжанне, сяброў, знаёмых, сувязі і г. д.).