«Ксенафобія розная». Чаму падобны мігрант нават страшнейшы, чым непадобны? Бізнесмен пра Рыгу-2026

Нядаўна мы пагаварылі з беларусамі ў Латвіі — і адчулі лёгкі смутак. Стаўленне да мігрантаў за апошнія гады там, здаецца, моцна змянілася, але расказваюць яны пра гэта з вялікай асцярожнасцю.

«Усе, хто хацеў, знайшлі працу». Як справы ў айцішнікаў у Латвіі

Па тэме

«Усе, хто хацеў, знайшлі працу». Як справы ў айцішнікаў у Латвіі

Тады мы папрасілі прыватнага інвестара паразважаць пра тое, як цяпер жывецца беларусам у Латвіі. І ён з гатовасцю пагадзіўся. 

Як змянілася стаўленне ўлад і звычайных латышоў да мігрантаў з Беларусі за апошнія пяць-шэсць гадоў?

— Калі зусім коратка, то за гэтыя пяць гадоў я як чалавек стаў у Латвіі значна больш сваім, але мой беларускі пашпарт, наадварот, ператварыўся ў куды менш камфортны дакумент.

Чаму Латвія

Калі ў пачатку 2021 года мы прымалі рашэнне пра пераезд, Латвія выглядала для мяне, маёй сям'і і маіх справаў амаль аптымальным варыянтам па суадносінах высілкаў, выдаткаў, складанасці адаптацыі і чаканага выніку.

Наш софтверны бізнес быў ужо прададзены амерыканцам. Але перад гэтым амаль пяць гадоў адной з асноўных юрыдычных асобаў, праз якую мы прадавалі софт у Еўрасаюзе, была наша латвійская кампанія. Таму я даволі добра ўяўляў сабе, як тут працуе эканамічная, фінансавая і арганізацыйная частка бізнесу.

Плюс у мяне ўжо быў даволі вялікі нетворк у Латвіі, у тым некалькі гадоў членства ў адным небезвядомым бізнес-клубе. Дарэчы, менавіта там я ў значнай ступені зразумеў, як не трэба ствараць і менеджыць бізнес-супольнасці — у тым ліку інвестыцыйныя.

Я часам кажу напалову ў жарт: калі б у мяне на момант пераезду заставаўся вялікі аперацыйны ІТ-бізнес, я б, хутчэй за ўсё, выбраў Літву. Там лепшы рынак працы, больш людзей, больш спецыялістаў з добрым досведам, прасцей будаваць аперацыйную кампанію.

Калі б у мяне ўжо быў венчурны фонд, у якім я быў бы партнёрам, я б выбраў Эстонію. У 2021 годзе венчурная экасістэма там была развіта значна лепш, чым у Літве, і тым больш лепш, чым у Латвіі нават цяпер.

Але кампаніі ў мяне ўжо не было, а фонду яшчэ не было. Таму я выбраў сярэдні варыянт — Латвію.

Для тэхналагічнага прадпрымальніка, прыватнага інвестара і чалавека, які развівае інвестыцыйныя супольнасці, Латвія пачатку 2021 года выглядала вельмі прывабна. Тут выдатна працавала так званая стартап-віза — фактычна від на жыхарства для заснавальнікаў інавацыйных кампаній. Асабліва добра пад гэту канструкцыю падыходзілі venture-backed стартапы.

Праграма дазваляла фаундарам прыехаць разам з сем’ямі і без вялізнага чэк-ліста даволі хутка атрымаць трохгадовы ВНЖ. Латвія станавілася добрым entrance у еўрапейскі бізнес: еўрапейская юрысдыкцыя, зразумелая фінансавая сістэма, магчымасць пачынаць еўрапейскія аперацыі, сабраць першапачатковую каманду і прывезці ключавых супрацоўнікаў.

Вядома, па спалучэнні цаны і якасці чалавечага капіталу Латвія не магла канкурыраваць з Беларуссю ўзору 2018–2020 гадоў. У Беларусі было значна больш недарагіх, дасведчаных і вельмі добра падрыхтаваных ІТ-спецыялістаў. Але і Латвія на старце выглядала цалкам нядрэнна.

Для рускамоўнага чалавека Рыга была яшчэ і вельмі мяккім культурным асяроддзем. На рускай мове тут можна было вырашаць практычна ўсе бытавыя пытанні. І ў гэтым сэнсе мала што змянілася.

Латвійскі бізнес гістарычна быў арыентаваны на тое, што ў шырокім сэнсе можна назваць транзітам. Не толькі транзітам грузаў з усходу на захад або фінансавым транзітам, але яшчэ і транзітам мазгоў, ведаў, досведу, сувязяў і бізнес-уменняў. Прынамсі, менавіта такой я бачыў гэту краіну ў 2021 годзе.

Нарэшце, у мяне шмат дзяцей. Малодшае дзіця яшчэ не хадзіла ў школу, і мне здавалася важным не кідаць дзяцей адразу ў цалкам іншамоўнае асяроддзе. Хацелася даць ім лёгкі старт — магчымасць хаця б часткова вучыцца на роднай мове.

Як змянілася стаўленне да беларусаў

Пасля 2020 года беларусаў у Латвіі ўспрымалі ў асноўным пазітыўна. Але міграцыйны крызіс і 2022-гі моцна змянілі стаўленне дзяржавы. Беларускі пашпарт з дакумента чалавека, якому, магчыма, патрэбна падтрымка, ператварыўся ў дадатковы фактар рызыкі.

Моцна звузіўся пералік падставаў для атрымання першага ВНЖ; пры падаўжэнні стала патрэбна запаўняць значна больш дакументаў і дадатковых анкет. Беларусь уключылі ў спіс краін дадатковай праверкі. І гэта часам прыводзіць да нечаканых і вельмі непрыемных наступстваў — у тым ліку ў прафесійным жыцці.

Напрыклад, у 2023 годзе ў Латвіі праводзіўся конкурс па выбары трох кіравальных кампаній для трох венчурных фондаў ранніх стадый. Зразумела, нідзе не было напісана наўпрост: «беларусам удзельнічаць нельга». Але ўдзельнічаць не маглі кампаніі, звязаныя з грамадзянамі краін са спісу дадатковай праверкі.

Адзін з лакальных гульцоў гэтага рынку цалкам наўпрост, хоць і са спачувальным выразам твару, сказаў мне: вельмі шкада, што ты не можаш удзельнічаць. Так, майце на ўвазе, нават калі ты будзеш проста кансультантам або дарадцам кагось з іншых удзельнікаў, ты створыш для іх цалкам рэальную рызыку дыскваліфікацыі.

Таму ў бізнесе, безумоўна, латвійцы цалкам абгрунтавана адчуваюць з боку беларусаў прафесійную канкурэнцыю.

Трэба сказаць, што за чатыры гады той набор умоваў і чаканняў, на падставе якога мы прымалі рашэнне пра пераезд, амаль цалкам змяніўся.

Не, нам, вядома, ніхто нічога спецыяльна не абяцаў, таму нельга сказаць, быццам нас хтось падмануў. Але стартап-віза фактычна перастала выконваць тую функцыю, дзеля якой яе стваралі. Беларусам забаранілі карыстацца аўтамабілямі на беларускіх нумарах. Руская мова перастала быць мовай дзяржаўнай і муніцыпальнай школы. Грамадзянам Беларусі забаранілі купляць нерухомасць.

Кожнае такое рашэнне паасобку можна растлумачыць вайной, бяспекай, санкцыямі або абаронай латышскай мовы. 

Пры гэтым стаўленне дзяржавы і стаўленне людзей — усё ж такі розныя рэчы. У Латвіі сапраўды ёсць нацыянальная траўма, звязаная з русіфікацыяй, і яе нельга проста абвясціць ксенафобіяй. Латышы — невялікая нацыя, таму страх страціць мову і нацыянальную ідэнтычнасць цалкам зразумелы.

Пра канкурэнцыю і механіку сацыяльнага ўспрымання

Але адначасова ў краіне вельмі прыкметны страх вонкавай канкурэнцыі. Мне здаецца, частка замкнёнасці звязана не столькі з нелюбоўю да замежніка, колькі з жаданнем апынуцца ў нейкай умоўна-ідэальнай бяспечнай эпосе, дзе не трэба пастаянна канкурыраваць з буйнейшымі, хуткімі і энергічнымі суседзямі.

Беларусу адносна лёгка ўбудавацца ў латвійскае грамадства. Мы культурна даволі блізкія, часта добра адукаваныя, хутка разумеем мясцовыя правілы. У многіх беларусаў ёсць прадпрымальніцкі досвед, энергія і звычка разлічваць на сябе.

Я не хачу рабіць з гэтага абагульненне пра ўсіх латышоў, індыйцаў, узбекаў або беларусаў. Гаворка менавіта пра механіку сацыяльнага ўспрымання: культурна далёкі мігрант не заўсёды ўспрымаецца як канкурэнт за статус і ўплыў. А падобны, хутка адаптуючыся і амбіцыйны мігрант — успрымаецца.

Дарэчы, мне прасцей. Я вельмі кантактны чалавек, хутка заводжу знаёмствы і даволі лёгка ператвараю іх у трывалыя сувязі. За пяць гадоў у мяне ў Латвіі з’явіліся блізкія сябры, вельмі шырокі дзелавы круг і некалькі розных супольнасцяў, да якіх я сябе адношу.

Прычым не толькі дзелавых — тут пасля доўгага перапынку я зноў пачаў час ад часу гуляць у рыжскім клубе «Што? Дзе? Калі?». Праз такія рэчы, мабыць, і адбываецца сапраўдная інтэграцыя: не праз картку ВНЖ, а праз людзей, агульныя заняткі, жарты, сумесныя справы і назапашаную гісторыю адносін.

Пра легалізацыю

Якія перспектывы і складанасці існуюць на легалізацыйным трэку? Ці дадуць грамадзянства?

Нягледзячы на ўсе абмежаванні, сама сістэма легалізацыі працягвае працаваць.

У агульным выпадку пяць гадоў жывеш легальна з часовым ВНЖ — і можаш прэтэндаваць на адзін з пастаянных статусаў. Гэта можа быць пастаянны від на жыхарства Латвіі альбо статус доўгатэрміновага рэзідэнта ЕС у Латвіі.

Другі атрымаць крыху цяжэй: там больш патрабаванняў да бесперапыннасці пражывання, даходу, мовы і дакументаў. Але ён дае больш магчымасцей і ў цэлым выглядае больш устойлівым статусам.

Затым яшчэ пяць гадоў жывеш ужо з пастаянным статусам — і можаш падавацца на латвійскае грамадзянства. Патрэбна ведаць мову, асновы гісторыі, Канстытуцыі, гімн і гэтак далей. Для грамадзяніна Беларусі ўзнікае яшчэ пытанне адмовы ад беларускага грамадзянства, таму што звычайнае падвойнае грамадзянства паміж Беларуссю і Латвіяй не дапускаецца.

Таму пытанне «ці дадуць грамадзянства?» сфармулявана крыху няправільна. Яго ніхто аўтаматычна не дае; ёсць зразумелы набор патрабаванняў, і калі ім адпавядаеш, атрымліваеш права падаць дакументы. Так што шлях цалкам рэальны, але доўгі — фактычна каля дзесяці гадоў ад першага часовага ВНЖ да магчымасці натуралізацыі. І за гэты час правілы, як мы ўжо пераканаліся, могуць некалькі разоў памяняцца.

Пра вывучэнне латышскай і адукацыю

Як у дзяцей з адукацыяй і мовай? А ў дарослых?

Калі мы пераязджалі, старэйшая дачка вучылася ў восьмым класе. Мы адправілі яе ў прыватную, але не міжнародную школу, дзе навучанне праходзіла на рускай і латышскай мовах.

Яшчэ да пачатку вучобы яна крыху пазаймалася з рэпетытарам і даволі хутка атрымала нармальную бытавую і вучэбную латышскую. Праз два гады яна здавала дзяржаўныя экзамены за дзевяты клас. Матэматыку на латышскай мове напісала з адным з лепшых вынікаў у краіне — прыкладна ў ліку 150 лепшых дзевяцікласнікаў Латвіі.

Цяпер яна ўжо скончыла школу і паступіла ва ўніверсітэт. Латышская ў яе вельмі добрая — і вусная, і асабліва пісьмовая. У граматыцы, на мой погляд, лепш, чым у многіх мясцовых аднагодкаў.

Малодшыя дзеці пайшлі ў звычайную дзяржаўную школу Рыгі. Гэта старая школа з цудоўнай гісторыяй — у ёй калісь вучыліся Міхаіл Барышнікаў і Міхаіл Таль.

Для малодшых нам не хацелася адразу ствараць акадэмічную гонку. Мы шукалі школу, дзе пазакласнаму жыццю, традыцыям, зносінам і ўсяму, што адбываецца вакол урокаў, надаюць не менш увагі, чым уласна адзнакам.

Так і атрымалася. Ідэя сысці са сваёй школы ў якую-небудзь гімназію або міжнародную школу здаецца ім цалкам дзікай. Ім там сапраўды добра. Усе  — акрамя малодшага дзіцяці, якое ў Беларусі ў школу яшчэ не хадзіла, — у адзін голас кажуць, што вучыцца ў Латвіі ім падабаецца значна больш, чым у Беларусі.

Так, дзяржава цалкам змяніла моўную мадэль школьнай адукацыі. Руская мова перастала быць мовай дзяржаўнай і муніцыпальнай агульнаадукацыйнай школы. Для многіх сем’яў гэта аказалася балюча і стала яшчэ адным прыкладам змены ўмоўва пасля 2021 года.

Але менавіта для нашай сям'і пераход не стаў праблемай. Хутчэй наадварот: ён паказаў, што дзеці адаптуюцца значна хутчэй, чым мы, дарослыя, звычайна сабе ўяўляем.

З дарослымі цікавей.

У Рызе цалкам можна было нарадзіцца, пражыць усё жыццё, атрымаць пенсію і памерці, практычна не выкарыстоўваючы латышскую — за межамі двух дзясяткаў бытавых слоў. Калі ты добра гаворыш па-руску і хаця б крыху па-англійску, то і цяпер можаш пражыць тут вельмі доўга без латышскай. Гэта факт.

Калі ў 2025 годзе я пайшоў на моўныя курсы перад экзаменам A2, я быў там практычна адзіным адносна нядаўна прыехаўшым чалавекам свайго пакалення. Большасць складалі пажылыя людзі, якія пражылі ў Латвіі дзесяткі гадоў, — пераважна грамадзяне Расіі, многія з якіх раней мелі статус неграмадзяніна. Дзяржава патрабавала ад іх пацвердзіць веданне латышскай хаця б на ўзроўні A2.

Я справіўся менш чым за два месяцы, хоць курс быў разлічаны на тры. (Не люблю расцягваць на тры месяцы тое, што можна зрабіць за паўтара.) Экзамен здаў вельмі добра.

Для чалавека, які прывык вучыцца і ў якога мозг яшчэ дастаткова рухомы, узровень A2 наогул не ўяўляе сур’ёзнай праблемы.

А побач са мной былі людзі, якія прыйшлі на гэтыя курсы ўжо ў трэці раз, таму што некалькі разоў заваліўшы экзамен. І вось іх, вядома, было па-чалавечы шкада.

Ці патрэбна латвійскай дзяржаве абараняць латышскую мову? Безумоўна. Латышоў занадта мала, а русіфікацыя адбывалася занадта доўга і занадта агрэсіўна. Калі нічога не рабіць, рызыка паступовай страты нацыянальнай ідэнтычнасці цалкам рэальная.

Ці добра рабіць гэта паўрэпрэсіўнымі метадамі, асабліва за кошт пажылых людзей? На мой погляд, не.

Я разумею мэту, але далёка не заўсёды згодны са сродкамі. Часам ствараецца ўражанне, што шматгадовую гвалтоўную русіфікацыю цяпер спрабуюць выправіць такім жа адміністрацыйным ціскам, толькі накіраваным у процілеглы бок. Гістарычна гэта можна зразумець. Але з чалавечага пункту гледжання гэта не заўсёды выглядае разумна.

Пра планы, якія «ва ўсіх свае» 

Ці ёсць планы на далейшы пераезд? Можа, многія ўжо атрымалі статус рэзідэнта ЕС і з’ехалі?

Планы ва ўсіх свае.

Пры гэтым статус доўгатэрміновага рэзідэнта ЕС — гэта ўсё ж не грамадзянства Еўрасаюза і не аўтаматычнае права заўтра пасяліцца і працаваць у любой краіне. Ён аблегчыць далейшы пераезд, але ў новай краіне ўсё роўна трэба аформліваць мясцовыя дакументы і выконваць яе патрабаванні.

Мабыць, частка беларусаў сапраўды ўспрымала Латвію як прамежкавую кропку. Хтось з’ехаў туды, дзе большы рынак працы. Хтось — туды, дзе мацнейшая стартап-экасістэма. Хтось спачатку не збіраўся звязваць з Латвіяй доўгатэрміновую будучыню.

Але я б не стаў без статыстыкі сцвярджаць, што беларусы масава атрымалі статус доўгатэрміновага рэзідэнта і адразу з’ехалі. У маім асяроддзі ёсць самыя розныя гісторыі.

Што датычыць мяне, цяпер для мяне і для бізнесу, які мы будуем, Латвія застаецца цалкам падыходным варыянтам. Не ідэальным — ідэальных краін наогул не існуе, — але добрым.

Але я не хачу яе рамантызаваць. Для тэхналагічнага бізнесу сённяшняя Латвія не такая прывабная, якой была Беларусь у 2018–2019 гадах з пункту гледжання спалучэння кошту і якасці чалавечага капіталу. І па шэрагу параметраў сама Латвія стала менш прывабнай, чым выглядала ў 2021 годзе.

Так што паглядзім, паглядзім. За апошнія пяць гадоў гэта краіна ўжо пераканаўча паказала, што доўгатэрміновыя прагнозы тут трэба рабіць асцярожна.

«Усе, хто хацеў, знайшлі працу». Як справы ў айцішнікаў у Латвіі

Па тэме

«Усе, хто хацеў, знайшлі працу». Як справы ў айцішнікаў у Латвіі