«Плануем прыцягнуць мільёны еўра інвестыцый». Валерый Астрынскі перапрыдумаў аграбізнес у Польшчы

На дадзены момант прадпрымальнік запусціў уласную вытворчасць дамоў у Гданьску і тры турыстычныя лакацыі, у тым ліку ферму з альпакамі. 

Чаму менавіта Польшча

Па словах Валерыя, справа не толькі ў геаграфічнай блізкасці ці культурным падабенстве. Пры выбары краіны ён арыентаваўся перш за ўсё на эканамічныя паказчыкі.

— Калі адкінуць суб’ектыўныя фактары накшталт кам’юніці ці блізкай культуры, то Польшча — перспектыўная краіна па тэмпах эканамічнага росту. Прагнозы аналітыкаў кажуць пра тое, што праз дзесяць гадоў эканоміка Польшчы можа абагнаць эканоміку Англіі.

Для прадпрымальніка гэта азначае больш спрыяльнае асяроддзе для развіцця бізнесу. Калі рынак расце, новым кампаніям прасцей знаходзіць кліентаў і наладжваць выручку. Сам прадпрымальнік называе гэта «меншым унутраным супраціўленнем рынку».

Яшчэ адным аргументам сталі параўнальна нізкія выдаткі на рабочую сілу ў параўнанні з Заходняй Еўропай. Ствараючы кампанію ў Польшчы, ёсць магчымасць карыстацца еўрапейскай інфраструктурай і адначасова захоўваць больш нізкія выдаткі, чым у той жа Германіі ці Нідэрландах. Тым не менш, Валерый разглядае Польшчу як эксперыментальны плацдарм для адпрацоўкі бізнес-працэсаў з наступным выхадам на глабальны рынак.

— Усё ж мой цяперашні статус — не статус інвестара, а хутчэй прадпрымальніка. Я выбраў для сябе нішу hospitality — сферу, звязаную з маім папярэднім вопытам, прыроднай і рэкрэацыйнай тэматыкай, а таксама з патэнцыялам развіцця загараднага турызму ў Еўропе. Гэты рынак расце на 10–12% штогод. Прадукт, які я прыдумаў, адрозніваецца ад таго, што ўжо ёсць на рынку. Таму для прыняцця рашэння ў мяне былі наступныя аргументы: рынак расце, ён дастаткова вялікі, я знаходжуся ў краіне з больш танымі рэсурсамі — як чалавечымі, так і сыравіннымі. У мяне ёсць доўгатэрміновае бачанне, што гэтая хваля трэндаў дапаможа нівеліраваць нават нейкія мае памылкі, — кажа Валерый Астрынскі.

«Айцішка ёсць і ў Паўночнай Карэі». Інвестар Валерый Астрынскі пра пераезд у Польшчу і планы

Па тэме

«Айцішка ёсць і ў Паўночнай Карэі». Інвестар Валерый Астрынскі пра пераезд у Польшчу і планы

Гатэль па франшызе з даходам 50/50

— Раскажыце пра бізнес-мадэль кампаніі Stativa. Гэта ваш адзіны бізнес у Польшчы?

— Цяпер як прадпрымальнік я цалкам уцягнуты толькі ў гэты праект. Гэта адзіны бізнес, якім я займаюся. За год бізнес-мадэль трансфармавалася. Першапачаткова я пачынаў з ідэі стварэння прадпрыемства па вытворчасці домікаў для агратурыстычных аб’ектаў, якія ў будучыні маглі б аўтаномна функцыянаваць у розных лакацыях. Затым я трансфармаваў гэтую мадэль у стварэнне ўласнай сеткі такіх аб’ектаў — умоўна кажучы, дэцэнтралізаванага гатэля, размешчанага ў самых прыгожых месцах.

Пры гэтым мы не ўваходзім у капітальныя выдаткі, звязаныя з зямлёй і камунікацыямі. Мы шукаем партнёраў, у якіх ужо ёсць ва ўласнасці зямля ў прыгожых лакацыях. Яны жывуць у той мясцовасці і гатовы аперацыйна ўдзельнічаць у стварэнні сервісу для такіх домікаў. Мы фактычна пастаўляем ім дом і займаемся маркетынгам, прыцягваючы турыстаў у канкрэтную лакацыю. А партнёр на месцы сочыць за аб’ектам, забяспечвае сервіс для гасцей і можа дадаткова прапаноўваць ім свае паслугі.

— Атрымліваецца такі гасцінічны франчайзінг?

— Так, з часам гэта можа перайсці і ў паўнавартасную франшызу. Але сёння мы спыніліся на мадэлі, калі мы пакідаем за сабой права ўласнасці на дом, які перадаём па партнёрскай мадэлі на адабраныя ўчасткі. Нам важна стварыць эфект сінергіі: прыгожае месца, уцягнутыя ўладальнікі зямлі, зацікаўленыя ў развіцці агратурыстычнага бізнесу, і наш незвычайны домік, які прыцягвае гасцей.

Пасля гэтага мы дзелім выручку ад размяшчэння гасцей з партнёрам.

— У якой прапорцыі, калі не сакрэт?

— У нас ёсць дзве мадэлі. Калі партнёр ужо мае вопыт у гасцінічным бізнесе, кемпінгу ці валодае дзеючым агратурыстычным аб’ектам, мы перадаём яму домік, ён бярэ на сябе ўсе маркетынгавыя выдаткі, і тады даход дзеліцца 50 на 50.

Калі ж гэта проста ўладальнік прыгожага ўчастка без вопыту, але гатовы кіраваць аб’ектам па нашых стандартах і чэк-лістах, тады мы бяром на сябе ўвесь маркетынг, фарміруем паток турыстаў і забяспечваем загрузку. У такім выпадку партнёр атрымлівае 30% ад агульнай выручкі.

— Гэта значыць, далучыцца і працаваць з вамі фактычна можа любы чалавек, у якога ёсць зямля? 

— Так, але, па-першае, гэта павінна быць сапраўды цікавая і ўнікальная лакацыя. Мы хочам стварыць атмасферу адзіноты для гарадскіх жыхароў. Домікі не павінны стаяць упрытык адзін да аднаго. Гэта павінна быць нейкая паляна ці прыгожае відавое месца, дзе стаіць адзін домік, а наступны размешчаны на дастатковай адлегласці і амаль не бачны.

Але важна не толькі месца, але і чалавек, які жыве на гэтай зямлі, гатовы прыбіраць домік, прымаць гасцей і займацца аперацыйнай часткай. Гэта партнёрскі бізнес.

— Зямля павінна быць менавіта ва ўласнасці ці можа быць у арэндзе?

— Гэта ўжо пытанне партнёра. Мы самі пакуль не арандуем зямельныя ўчасткі, каб не ўваходзіць ва ўсе юрыдычныя ўзаемаадносіны з мясцовай адміністрацыяй. Як правіла, чалавек, які ўжо жыве ў канкрэтнай мясцовасці, лепш разумее, як узаемадзейнічаць з адміністрацыяй і якія там дзейнічаюць нормы. Тым больш, што патрабаванні ў розных месцах адрозніваюцца, нават нягледзячы на тое, што нашы домікі мабільныя.

Мінімальны тэрмін кантракту з партнёрам — пяць гадоў. Мы разлічваем, што супрацоўніцтва будзе доўгатэрміновым і прадуктыўным. У ідэале дагавор можа стаць бестэрміновым. Таму нас не асабліва непакоіць, ці знаходзіцца зямля ва ўласнасці альбо ў арэндзе. Галоўнае, каб партнёр меў права весці на ёй агратурыстычны бізнес.

— Вашы домікі размяшчаюцца на Booking і іншых буйных пляцоўках? Як увогуле будуецца маркетынгавая мадэль?

— Пакуль так. На першым этапе мы прадстаўлены на Booking, Airbnb, Slowhop і іншых пляцоўках. Паралельна развіваем уласную платформу. Магчыма, з часам, калі наш маркетынг стане дастаткова моцным, мы зможам забяспечваць неабходную загрузку выключна за кошт уласных каналаў. Але пакуль казаць пра гэта яшчэ рана. Таму мы супрацоўнічаем з усімі асноўнымі пляцоўкамі і плацім ім камісію.

Хто і колькі можа зарабіць на гэтым бізнесе

— Якія цікавыя аб’екты ўжо ёсць у вашым распараджэнні? 

— Пачыналі мы з аб’ектаў побач з вытворчасцю нашых домікаў, якая размешчана ў Гданьску. Таму першых партнёраў знайшлі недалёка — на прыгожым участку на беразе ракі ў Жулавах. Цяпер там стаяць два домікі, а ў будучыні будзе чатыры. Гэта якраз прыклад партнёра, якога б мы хацелі бачыць. Гэта гарадскія жыхары, якія пераехалі за горад і займаюцца рознымі крэатыўнымі праектамі: праводзяць майстар-класы па рукадзеллі, пякуць хлеб, робяць варэнне.

Фактычна ў іх ужо ёсць уласны паток кліентаў і добрыя сацыяльныя сеткі. А мы дадаём да іх праекту нашы домікі і ўносім у гэта ўжо больш прафесійнае кіраванне.

Другі аб’ект — гэта ферма альпак. Таксама гісторыя пра гарадскіх жыхароў, якія пераехалі за горад, купілі зямлю і заняліся разводам альпак. Тут мы тэстуем мадэль, калі домік размешчаны непасрэдна побач з жывёлінамі. Альпакі свабодна гуляюць вакол, падыходзяць да домікa падчас сваіх прагулак. Для гасцей гэта стварае ўнікальны вопыт блізкага кантакту з жывёлінамі.

Трэці домік ужо даставілі на новую лакацыю пад Кракавам — прымаць гасцей ён пачне праз тыдзень. Яшчэ два домікі пад Вроцлавам і Варшавай запрацуюць да канца чэрвеня. На дадзеным этапе мой план — паставіць 20 домікаў да канца года і на гэтых аб’ектах пратэставаць бізнес-мадэль у Польшчы. Таму што ёсць некалькі варыянтаў развіцця. Я ўжо расказаў пра дзве партнёрскія мадэлі, але існуюць і іншыя варыяцыі. Таму мы запускаем розныя фарматы на розных аб’ектах, збіраем статыстыку і пасля будзем прымаць рашэнне, якая мадэль найбольш эфектыўная.

Далейшы рост — да сотняў і тысяч домікаў — ужо будзе будавацца вакол найбольш паспяховага фармату партнёрства.

— Дапусцім, чалавек прыходзіць да вас і кажа: «Я хачу з вамі працаваць». На які даход ён можа разлічваць?

— Калі браць сярэднюю статыстыку па Польшчы, запоўненасць складае каля 55% у год. Сярэдні кошт арэнды нашага домікa — прыкладна 550 злотых за ноч. З улікам гэтых паказчыкаў гадавая выручка дастаткова нядрэнная. Вядома, не ў першы год, таму што любой лакацыі патрабуецца час, каб стаць вядомай і зарабіць рэпутацыю праз сарафаннае радыё. Але пачынаючы прыкладна з другога года партнёр, у выпадку калі мы цалкам бяром на сябе маркетынг, можа атрымліваць каля 30–35 тысяч злотых даходу з аднаго домікa ў год. Таму мы імкнёмся выбіраць лакацыі, дзе ёсць патэнцыял размясціць чатыры-пяць домікаў. Тады сям’я, якая жыве на гэтай тэрыторыі, ужо можа атрымліваць адчувальны даход ад такой дзейнасці.

Хоць, як правіла, партнёры паралельна займаюцца чымсь яшчэ. І ўсе дадатковыя паслугі — прыгатаванне ежы, лазні, майстар-класы, экскурсіі і іншыя актыўнасці — застаюцца дадатковай крыніцай даходу для партнёра. Тут ужо многае залежыць ад яго ініцыятыўнасці, крэатыўнасці і жадання развіваць праект. Фактычна мы прадастаўляем домік і прыводзім турыстаў, а далей партнёр можа ствараць дадатковыя прадукты і сервісы, павялічваючы свой заробак.

— Ад чаго залежыць, будзе на ўчастку стаяць адзін домік ці пяць? Ад памеру зямлі і жадання партнёра ці існуюць нейкія нарматыўныя абмежаванні?

— Хутчэй ад памеру ўчастку і асаблівасцей самой лакацыі. Нейкіх жорсткіх абмежаванняў тут няма. Мы прынцыпова не хочам размяшчаць домікі блізка адзін да аднаго, таму што наш кліент — гэта чалавек, стомлены ад гарадскога асяроддзя і цывілізацыі. Ён прыязджае за адчуваннем адзіноты і спакою.

Таму госці розных домікаў не павінны замінаць адно аднаму. У першую чаргу мы глядзім на плошчу ўчастку і наяўнасць некалькіх прыгожых відавых кропак, дзе можна размясціць домікі з захаваннем прыватнасці.

Мільёны еўра інвестыцый

— Дарэчы, як пажывае ваш план пабудаваць беларускую вёску пад Торунню?

— Такая ідэя сапраўды была. Але ў нейкі момант я не ўбачыў у ёй дастатковага эканамічнага абгрунтавання, якое дазволіла б прыцягнуць пад гэты праект інвестараў. Гэта больш падобна на сацыяльны праект. На ім магла б зарабляць адна сям’я, якая там жыве і кіруе аб’ектам, але для мяне гэтага недастаткова з пункту гледжання маштабавання. Таму пакуль я гэтую ідэю адклаў. Спадзяюся, знойдзецца актыўны чалавек ці сям’я, якія зоймуцца гэтай ідэяй. 

— Магчыма, на Падляшшы знайшлося б больш ахвотных рэалізаваць гэтую ініцыятыву?

— Магчыма, ахвотных і сапраўды было б больш. Але Падляшша — спецыфічны рэгіён. Асабліва пасля закрыцця беларускай мяжы, калі турыстычны паток істотна скараціўся. Я цяпер хутчэй гляджу ў бок Галандыі і Аўстрыі як наступных рынкаў пасля Польшчы.

— Гэта значыць, вы збіраецеся маштабавацца на іншыя краіны?

— Так, безумоўна. У гэтым і заключаецца асноўная ідэя праекта. Ён першапачаткова задумваўся як бізнес з высокім патэнцыялам маштабавання. Цяпер Польшча для нас — гэта пляцоўка для навучання і адладкі працэсаў. У Польшчы мы вывучаем ментальныя паттэрны спажывання: як людзі адпачываюць і тратяць грошы. Потым гэтае разуменне можна будзе перанесці на іншыя еўрапейскія рынкі.

Наша мэта — да канца года паставіць у Польшчы каля 20 домікаў (ужо гэтым летам будзе функцыянаваць 10 домікаў). Адпрацаваць усе бізнес-працэсы і затым выходзіць на рынкі, дзе вышэй сярэдні чэк арэнды. Менавіта там, на мой погляд, знаходзіцца асноўны патэнцыял росту.

Я першапачаткова не разглядаў варыянт, пры якім кампанія будзе абмежавана толькі польскім рынкам. Хутчэй за ўсё, калі гаворка пойдзе пра прыцягненне буйнейшых інвестыцый, галаўная кампанія можа быць структуравана ўжо ў іншай юрысдыкцыі.

— Вы цяпер шукаеце інвестараў?

— Так. Цяпер мы якраз прыцягваем інвестыцыі. У Польшчы мы ўжо адкрылі PSA — акцыянернае таварыства. Першыя «анёльскія інвестары» ўжо ўвайшлі ў праект і прафінансавалі наш бягучы этап росту — развіццё сеткі да дзесяці домікаў.

Далей логіка бізнесу заключаецца ў тым, што мы не прадаём домікі, а будуем іх для ўласнага партфеля, тым самым павялічваючы капіталізацыю кампаніі. Таму кампанія пастаянна будзе расці за кошт інвестыцый аж да гіпатэтычнага экзіту ці IPO.

— Колькі вы плануеце прыцягнуць на наступным этапе?

— Наступны раўнд у нас будзе прыкладна на мільён еўра. Хутчэй за ўсё, будзем яго адкрываць восенню. Наступныя, спадзяюся, будуць на яшчэ большыя сумы. Усё будзе залежаць ад таго, наколькі хутка мы зможам наладжваць вытворчыя магутнасці. Фактычна інвестыцыі будуць прыцягвацца пад павелічэнне аб’ёмаў вытворчасці, а гэта таксама працэс, які трэба развіваць паступова.

— Можам крыху прыадкрыць заслону тайны: хто гэтыя інвестары?

— Гэта беларусы, але многія ўжо з пашпартамі Польшчы, Ізраіля, ЗША. Першы анёльскі інвестар — чалавек, які мяне даўно ведае і даверыўся мне на раннім этапе праекта. Прозвішчы я пакуль называць не гатовы, паколькі не атрымаў на гэта згоды. Думаю, што ўжо на наступным раўндзе інфармацыя стане публічнай. Усё ж гэта акцыянернае таварыства, і рэестр асноўных акцыянераў будзе адкрытым.

— Як выглядае эканоміка аднаго домікa? За які час акупяцца ўкладанні?

— Па нашых разліках адзін домік павінен прыносіць кампаніі каля 100 тысяч злотых выручкі ў год. З улікам аперацыйных выдаткаў і долі партнёра інвестыцыі ў домік павінны акупацца для кампаніі прыкладна за два гады. Такая ўнутраная эканоміка закладзена ў мадэль.

Вядома, ёсць яшчэ фактары, звязаныя з развіццём маркетынгу і пазнавальнасцю брэнда. Але інвестары, якія вывучалі нашу фінансавую мадэль і ўнутраную дакументацыю, пагадзіліся з тым, што праект выглядае перспектыўным як з пункту гледжання росту, так і з пункту гледжання акупальнасці. Тым больш, што сама мадэль не ўнікальная. Ёсць падобныя праекты ў Аўстраліі, Германіі і Англіі, якія ўжо прыцягнулі дзесяткі мільёнаў інвестыцый. Гэтая ніша называецца Instagram cabins. Мне складана называць іх прамымі канкурэнтамі, але гэта больш сталыя кампаніі з падобнай бізнес-мадэллю, на якія я арыентуюся.

Большасць з іх робяць домікі ў скандынаўскім стылі: фанера, сонечныя панэлі, вялікія вокны. Я вырашыў дадаць у гэтую нішу больш аўтэнтычнасці і прыроднай гармоніі. У гэтай сферы ўжо ёсць паспяховыя ўгоды. Напрыклад, два гады таму Marriott набыла кампанію Postcard Cabins, якая кіравала прыкладна 1200 такімі домікамі.

Таму ёсць разуменне, што гэтая ніша цікавая буйным фондам і стратэгічным інвестарам, калі кампанія паказвае працуючую фінансавую мадэль. У перспектыве такі бізнес можа быць прададзены буйнаму гульцу.

Уласная вытворчасць і домікі па 10 тысяч еўра

— Якая загрузка домікa лічыцца паспяховай?

— Цяпер мы арыентуемся на сярэдні паказчык па Польшчы — каля 55% загрузкі на працягу года са сярэднім чэкам за ноч у раёне 500–550 злотых. Зразумела, што аб’екту патрабуецца час, каб прайсці праз сезон і міжсезонне, набраць пазнавальнасць і запусціць эфект сарафаннага радыё. Таму ў якасці базавага арыенціру мы выкарыстоўваем менавіта гэтую лічбу — 55%.

Пры гэтым, калі глядзець на аналітыку больш сталых кампаній, можна ўбачыць асобныя лакацыі з загрузкай 70–80%. Але там ужо павінна супасці вельмі шмат фактараў.

Мы рабілі даследаванне, якое пацвярджае, што ў Польшчы вельмі папулярны ўнутраны турызм і агратурыстыка. Для мяне гэта было нечаканасцю, таму што ў Беларусі такая культура адпачынку развіта значна слабей. Многія агратурыстычныя аб’екты ставяць мінімальны тэрмін арэнды не на суткі ці двое, а адразу на тыдзень. 

— Ці ёсць у Польшчы праграмы падтрымкі агратурызму, аналагічныя тым, якія існуюць у Беларусі? Ці вы карысталіся ці якімі з іх?

— Пакуль, шчыра кажучы, не карыстаўся. Я ведаю, што існуюць праграмы падтрымкі дэпрэсіўных рэгіёнаў, у тым ліку на Падляшшы. Можна атрымаць фінансаванне для ўладальнікаў зямлі, якія развіваюць падобныя праекты.

Ёсць таксама праграмы, звязаныя з экалогіяй, зялёнай энергетыкай і ўстойлівым развіццём. Але ўсе гэтыя пытанні я пакуль пакінуў на потым. Нам яшчэ трэба крыху падрасці да такога ўзроўню.

— Можаце расказаць пра памылкі, якія былі дапушчаны пры запуску праекта?

— У нас дастаткова класічная стартап-гісторыя. Спачатку я пачаў рабіць домік проста для сябе. Потым з’явілася ідэя вырабляць такія домікі на продаж. Некалькі аб’ектаў мы сапраўды прадалі і атрымалі добры вопыт. Але аказалася, што выдаткі на вытворчасць нетыповых домікаў значна вышэй, чым я меркаваў. Мабыць, цяпер я б ужо не браўся за падобныя эксперыменты.

З іншага боку, гэта быў важны вопыт. Некаторыя канструктыўныя рашэнні зрабілі асобныя праекты страцяшымі, але тыя веды, якія мы атрымалі, цяпер можна разглядаць як інвестыцыі ў распрацоўку прадукту.

Сёння я дакладна не хачу займацца вытворчасцю домікаў на замову і намагаюся сыходзіць ад любых нестандартных рашэнняў. Мы ўжо вызначылі дзве асноўныя мадэлі, аптымальныя варыянты дызайну і каляровых рашэнняў. Цяпер хочацца максімальна рухацца ў бок стандартызацыі.

— Колькі каштуе вытворчасць аднаго домікa?

— Пытанне няпростае, але калі казаць толькі пра матэрыялы, то на адзін домік сыходзіць прыкладна 10 тысяч еўра. Выдаткі на працу могуць складаць ад 10 да 30 тысяч еўра ў залежнасці ад эфектыўнасці вытворчасці.

Пакуль нашы працэсы далёкія ад ідэалу. Мы фактычна займаемся адваротным інжынірынгам: спачатку прыдумваем рашэнне, тэстуем яго на практыцы, а ўжо потым афармляем канструктарскую дакументацыю. Гэта дазваляе надалей аптымізаваць наступныя ітэрацыі.

— Гэта вельмі прывабная цана. Гэта значыць, я магу прыйсці да вас і сказаць: «Зрабіце мне такі тыповы домік на дачу за 15–20 тысяч долараў»?

— Якраз у гэтую бізнес-мадэль я ісці не хачу. Я з задавальненнем раскажу і пакажу, як мы гэта робім, але калі матэрыялы каштуюць каля 10 тысяч еўра і яшчэ прыкладна столькі ж — праца, то эканоміка індывідуальнага заказу выглядае зусім інакш.

Акрамя таго, наш выраб нельга назваць тыповым. На рынку можна знайсці больш простыя і танныя домікі. Круглыя формы, драўляная дранка ды іншыя элементы істотна робяць даражэйшымі канструкцыю. Але менавіта гэты візуальны вау-эфект, на мой погляд, асабліва важны для кароткатэрміновай арэнды. Для чалавека, які купляе домік для ўласнага выкарыстання, такія асаблівасці не заўсёды маюць вырашальнае значэнне.

— У вас уласная вытворчасць домікаў ці гэтым займаюцца таксама партнёры?

— Не, у нас уласная вытворчасць у Гданьску. Каманда з дзевяці чалавек на вытворчасці і яшчэ пяць чалавек у адміністратыўнай частцы і маркетынгу. Усе беларусы. Многія, на жаль, не могуць пакуль вярнуцца ў Беларусь з палітычных прычынаў. Гэта значыць, у нас ужо паўнавартасная невялікая вытворчасць з сацыяльнай функцыяй SDG.

Куды інвеставаць 100 тысяч еўра

— Калі ўявіць чалавека, які пераехаў у Польшчу і мае, напрыклад, 100 тысяч еўра, як бы вы параілі яму распарадзіцца гэтымі грашыма, каб з высокай верагоднасцю атрымаць прыбытак?

— Калі чалавек не з’яўляецца прафесійным інвестарам, то, мабыць, самы просты варыянт — укласціся ў індэкс S&P 500 праз фондавы рынак ЗША. Таму што калі чалавек не валодае спецыяльнай экспертызай, грошы даволі лёгка страціць. Далей ужо многае залежыць ад таго, наколькі добра ён разбіраецца ў сферы, куды інвестуе.

Адна справа — укладваць грошы ва ўласны бізнес. Іншая — інвеставаць капітал як інвестар.

— А калі казаць пра бізнес, якія напрамкі ў Польшчы здаюцца вам найбольш цікавымі для развіцця?

— З нерухомасцю цяпер не ўсё так адназначна. Хоць вонкава можа здавацца, што рынак працягвае расці. Калі альтэрнатыва — плаціць за арэнду ці накіроўваць супастаўную суму на куплю ўласнай кватэры, то, магчыма, у гэтым ёсць сэнс. Але калі казаць пра больш шырокія інвестыцыі, то я, мабыць, не самы кампетэнтны чалавек для такіх рэкамендацый. Я ўсё ж лепш разумею інвестыцыі ў праекты канкрэтных фаундараў, якіх ведаю асабіста. Ці ў бізнесы, якія працуюць на растучым рынку.

Цяпер, напрыклад, велізарная цікавасць да AI, але пры гэтым ніхто не можа дакладна спрагназаваць, якім будзе гэты рынак нават праз два гады. Таму, калі казаць пра суму ў 100 тысяч еўра, то самы разумны варыянт — дыверсіфікацыя. Лепш размеркаваць сродкі паміж актывамі з розным узроўнем рызыкі, чым рабіць стаўку на нешта адно.

— Якіх праектаў, на ваш погляд, не хапае Польшчы?

— Мне здаецца, ёсць прастора для сервісных рашэнняў, якія робяць жыццё людзей зручнейшым. У першую чаргу гэта датычыць ІТ-прадуктаў: персанальных памочнікаў, сервісаў аўтаматызацыі, інструментаў, якія павышаюць якасць жыцця і эканомяць час.

Але трэба разумець, што ўсё гэта адносіцца да катэгорыі венчурных інвестыцый, а значыць, звязана з высокім узроўнем рызыкі. Таму, калі гаворка ідзе пра адзіную суму ў 100 тысяч еўра, яе ўсё ж лепш размяркоўваць паміж рознымі напрамкамі.

— І тады апошняе пытанне. Што прынцыпова змянілася пасля эміграцыі ў вашых поглядах на бізнес, інвестыцыі і ўвогуле на прадпрымальніцтва?

— Мабыць, самая моцная змена звязана з адчуваннем знікнення межаў. Гэта моцна паўплывала на мысленне. Калі я жыў у Беларусі, мне здавалася, што для стварэння вялікай кампаніі трэба абавязкова рабіць стаўку на экспарт, адкрываць філіялы за мяжой, пераадольваць мноства бар’ераў і паступова выбудоўваць міжнародную структуру. Але пры гэтым, пакідаючы цэнтр бізнесу ў Беларусі, ты ўсё роўна пастаянна знаходзішся ўнутры пэўных абмежаванняў.

Цяпер, знаходзячыся ў Польшчы, я ўжо не адчуваю нейкіх абмежаванняў для таго, каб пачаць бізнес у Германіі, Галандыі ці Аўстрыі. Я ўспрымаю гэта як адзіны вялікі еўрапейскі рынак. Таму ў мяне вельмі моцна пашырылася ўяўленне пра магчымасці і маштабаванне бізнесу.