Amazon захлынаецца ў генераваным смецці, кнігі-галюцынацыі пагражаюць чытачам атручваннем, а ілюстратары, перакладчыкі і дыктары масава губляюць працу. У свеце, дзе тэкст каштуе танней за электрычнасць, права на «жывое» аўтарства робіцца элітарным. Мы пагутарылі з Gutenberg Publisher пра тое, чаму «human-made» — гэта новы прэміум і як беларуская мова стала натуральным фільтрам ад нейрасетак.
Amazon захлынаецца ў генераваным смецці, кнігі-галюцынацыі пагражаюць чытачам атручваннем, а ілюстратары, перакладчыкі і дыктары масава губляюць працу. У свеце, дзе тэкст каштуе танней за электрычнасць, права на «жывое» аўтарства робіцца элітарным. Мы пагутарылі з Gutenberg Publisher пра тое, чаму «human-made» — гэта новы прэміум і як беларуская мова стала натуральным фільтрам ад нейрасетак.
Гісторыя пачалася ў лютым 2023-га, калі культавы часопіс Clarkesworld спыніў прыём рукапісаў з-за «DDoS-атакі» кантэнтам. Калі раней рэдакцыя атрымлівала дзесятак звычайных спам-заявак на месяц, то пасля рэлізу ChatGPT лічыльнік раптоўна паказаў сотні на дзень. Гэта быў першы трывожны званочак: старая сістэма фільтрацыі проста зламалася пад націскам алгарытмаў.
Тры гады пазней карціна яшчэ больш дзіўная. Паводле звестак брытанскага Таварыства аўтараў, 36% перакладчыкаў і 26% ілюстратараў ужо страцілі замовы з-за алгарытмаў. Сёння Amazon абмяжоўвае публікацыю да трох кніг на дзень, а 45% аўтараў, паводле BookBub, ужо выкарыстоўваюць ШІ ў працы.
Ключавая праблема — у поўным абнуленні кошту стварэння тэксту. Раней напісанне кнігі патрабавала месяцаў, сёння гэта пытанне некалькіх клікаў. Гэтая «інфляцыя сэнсу» ў момант ўдарыла па адкрытых пляцоўках, якія будаваліся з разлікам на абмежаваны чалавечы рэсурс.
Вясной 2024-га Amazon увёў ліміт: максімум тры кнігі на дзень ад аднаго аўтара. Для чалавека гэта абсурд, для ШІ-фермаў, якія штампуюць біяграфіі зорак пад трэндавыя запыты Google — рэальная праблема. Маштаб пацвярджае і пляцоўка Draft2Digital: паток рукапісаў у 2024-м вырас на 50% менавіта праз аўтаматызацыю.
Колькасць спараджае небяспеку. Восенню 2023-га Нью-Ёркскае мікалагічнае таварыства выпусціла папярэджанне пра ШІ-кнігі, якія раілі вызначаць грыбы «на смак і пах». Не лепш сітуацыя з турыстычнымі гідамі: чытачы скардзяцца на выданні, дзе замест канкрэтыкі — пераказ Вікіпедыі без адзінага рэальнага адраса.
Гэтае «цунамі спаму» б’е і па прафесіяналах. Паводле апытання Таварыства аўтараў Вялікабрытаніі (2024), 26% ілюстратараў і 36% перакладчыкаў ужо страцілі замовы. Аўдыякнігі таксама каланізуюцца: Apple і Audible актыўна прапануюць «лічбавых дыктараў». Індустрыя рызыкуе замкнуцца ў цыкл, дзе кнігу піша, перакладае і агучвае алгарытм, а чалавек застаецца толькі спажыўцом.
— Тое-сёе з гэтага хайп, вядома. ШІ вельмі спакуслівы: яго тэксты гладкія ды ліслівыя, у іх шмат сінонімаў і сцэн, якія чалавек не заўжды і мог прыдумаць. Памятаеце фільм «Yesterday» Дэні Бойла? Галоўнаму герою давялося ляцець у Ліверпуль, ісці на могілкі царквы St Peter’s у Woolton, каб мець права напісаць песню «Eleanor Rigby», бо іначай ён не меў маральнай прычыны для яе стварэння. Бо хіба не гісторыя чалавека нас цікавіць найболей? За гладкім тэкстам з россыпам сінонімаў часта не відаць сэнсу — бо акурат сэнсаў ШІ не стварае, — разважае Валянціна Андрэева, шэф-рэдактарка выдавецтва.
Але не ўсе бачаць у тэхналогіях ворага. Пакуль Amazon змагаецца са спамам, частка прафесійнай супольнасці спрабуе зрабіць алгарытм сваім «малодшым навуковым супрацоўнікам».
Апытанне BookBub сярод больш за 1200 аўтараў паказала: 72% тых, хто выкарыстоўвае ШІ, прымяняюць яго для планавання сюжэту. Гэта значыць, што архітэктура твораў усё часцей будуецца алгарытмамі, якія вучыліся на мільёнах раманаў. Вынік дваісты: працэс паскараецца, але расце рызыка гамагенізацыі — кнігі робяцца падобнымі, бо будуюцца на аснове адных і тых жа «імавернасных» паваротаў.
Былі і больш радыкальныя эксперыменты. Стывен Марч у 2023-м выдаў навелу «Death of an Author», дзе 95% тэксту стварыў ШІ. Сам Марч назваў сябе не пісьменнікам, а «прадзюсерам»: ChatGPT генераваў прозу, Sudowrite — дэталі, Cohere — метафары. The New York Times назваў гэта «першым больш-менш чытабельным ШІ-раманам». Марч сфармуляваў падзел працы так: машына дае «цела» (сказы), чалавек — «шкілет» (структуру) і «душу» (намер).
Яшчэ больш рэзанансны выпадак адбыўся ў Японіі. Рыэ Кудан атрымала прэстыжную прэмію Акутагавы за раман «Tokyo-to Dojo-to», прызнаўшыся пасля, што каля 5% тэксту напісаў ChatGPT. Але гэта быў не крадзеж, а мастацкі прыём: дыялогі персанажа-ШІ ў рамане пісаў сапраўдны ШІ. Журы назвала раман «практычна бездакорным», што толькі падагрэла спрэчкі: дзе мяжа паміж інструментам і аўтарам?
Аднак у нашым рэгіёне тэхналогіі сутыкаюцца з натуральнай перашкодай. Калі англійская мова для ШІ — родная стыхія, то беларуская пакуль застаецца сур’ёзным выклікам.
— З беларускай мовай усё проста (або ўсё складана): ШІ пакуль не можа дастаткова якасна і натуральна пісаць і правіць беларускі тэкст. Блытаецца ў кіраванні, у шматзначных словах, амонімах. То бок, у беларускім тэксце быць круцейшым за ШІ прасцей, — тлумачыць Валянціна Андрэева.
У Gutenberg Publisher бачаць у гэтым не толькі тэхнічнае абмежаванне, але і магчымасць для адукацыі. Асабліва для тых, хто хоча прыйсці да мовы.
— З іншага боку, калі нехта хоча быць беларускамоўным аўтарам, але так сталася, што не мае моўнага асяроддзя і вырас у расійскамоўных рэаліях, ШІ можа стаць выдатным спарынг-партнёрам і навучыць. Проста пасля давядзецца працаваць з рэдактарам і расці над сабой. Якое галоўнае правіла працы з ШІ? За ім трэба правяраць. А каб правяраць, трэба мець кампетэнцыі.
Гэтая пазіцыя добра ілюструе здаровы падыход да інавацый: інструмент можа дапамагчы, але толькі калі карыстальнік валодае прадметам дастаткова, каб заўважыць памылку.
Парадокс: у эпоху, калі тэкст можна згенераваць за секунды, папяровыя кнігі набіраюць папулярнасць. Аналітыкі фіксуюць рост попыту на фізічныя выданні, асабліва ў сегменце якасных выданняў. У гэтай новай рэальнасці кніга перастае быць проста носьбітам інфармацыі і робіцца тактыльным аб’ектам, дзе кожная дэталь мае значэнне.
— Нашы вокладкі найчасцей скіраваныя на тое, каб быць якаснай упакоўкай для зместу кнігі. На сёння знайшлі для сябе фармат вокладкі з клапанамі: так ражкі вокладкі не псуюцца, а кніга застаецца лёгкай і «мяккай», камфортнай для карыстання. Толькі для падарункавых выданняў або навуковых робім цвёрдую вокладку, — дзеліцца Валянціна.
Чаму гэта працуе? Выдаўцы тлумачаць гэты трэнд праз прызму кагнітыўнай псіхалогіі:
— А папера вяртаецца таму, што кагнітыўная нагрузка на чалавека ў сучасным свеце каласальная. Рэдка хто дастаткова дысцыплінаваны, каб чытаць з тэлефона і не заглядаць у паведамленні (цікава, колькі рэсурсу людзям на гэта трэба). Чыталкі — добры варыянт, толькі кепска развіты для беларускай кнігі, трэба расці. А папяровая кніга дае «заземленасць»: ты скурай адчуваеш шурпатасць паперы, можаш напісаць нешта на полі, падкрэсліць, наклеіць налепку, пакласці палец і адгарнуць папярэднія старонкі, каб нешта спраўдзіць. Ты жывы, у сваім натуральным тэмпе, і гэта напаўняе, а не спустошвае.
Гэта рэакцыя на лічбавую перагрузку: папяровая кніга робіцца актам супраціву «бясконцым стужкам» кантэнту. Дызайн, якасць паперы, тактыльны досвед — усё гэта набывае новую каштоўнасць менавіта таму, што не можа быць скапіравана або згенеравана за секунды.
Футуролагі і аналітыкі абмяркоўваюць два магчымыя сцэнары. Адзін — свет персаналізаваных раманаў па запыце. Але тут, паводле Валянціны Андрэевай, ёсць падвох:
— Ёсць версія, што хутка мы зможам замаўляць фільмы (а значыць, і кнігі) з любым сюжэтам, з любымі героямі ў любых абставінах штучнаму інтэлекту. Я бачу тут праблему: ведаць бы, што замаўляць. Сакрэт жа не ў тым, што нехта не мог пакласці рыбу і агурок на рыс, запраўлены воцатам, а ў тым, што людзям не прыходзіла ў галаву, што так ім будзе смачна, так ім спадабаецца. Нехта мусіў гэта прыдумаць.
Ідэя, канцэпцыя, «крэатыўны скачок» — гэта тое, што алгарытм пакуль не стварае. Ён можа выканаць, але не можа вынайсці.
— І кнігу — як сюжэт, набор герояў, месца і час — нехта павінен выдумаць. Не магчыма, а бясспрэчна пісьменнікі будуць карыстацца ўсімі дасягненнямі чалавечай думкі, як Арцём Шуканаў, які адглядаў здымкі Google, каб уявіць сябе ў Токіа. Яны будуць азадачваць ШІ разлікам траекторыі кулі або праверкай узаемадзеяння рэчываў, каб заглыбіцца ў сюжэт. А ці не тое ж рабіў Аляксандр Дзюма, калі перадаручаў памочнікам напаўняць яго раманы фактурай, гістарычнымі фактамі? Тым не меней, без яго гумару і ідэй не было б «Трох мушкецёраў». Так што, мабыць, пісьменнікі застануцца, але майстэрства ім павінна хапаць, як мінімум, каб ініцыяваць і пракантраляваць працу інструментаў.
Аналітыкі прагназуюць бінарную будучыню літаратуры: з аднаго боку — бясконцы паток алгарытмічнага кантэнту, з другога — «сертыфікаваная чалавечнасць» як прэміум-сегмент.
74% аўтараў, якія выкарыстоўваюць ШІ, паводле таго ж апытання BookBub, не паведамляюць пра гэта чытачам. Гэта стварае праблему даверу: чалавек купляе кнігу, думаючы, што яна напісана аўтарам, а атрымлівае скампанаваны машынай тэкст. Gutenberg Publisher распрацавала знак «No AI Content Inside», каб маркіраваць кнігі, створаныя чалавекам. Гэта не барацьба супраць тэхналогіі:
— Мы не змагаемся і не агітуем супраць выкарыстання штучнага інтэлекту: няма нічога кепскага ў тым, каб ён вызваліў людзей ад руцінных аперацый і нятворчых задач. Тым не меней, лічым неабходным падкрэсліць чалавечы ўнёсак, які павінен гарантаваць высокую якасць, грунтоўнасць, душэўнасць інтэлектуальнага прадукту, — падкрэслівае Валянціна Андрэева.
Знак вольны для выкарыстання ўсімі, хто хоча маркіраваць свой твор. Гэта не сертыфікацыя і не кантроль — гэта добраахвотная заява аўтара ці выдаўца.
— Мы лічым важным ушаноўваць «пот на лбе» творцаў, што працуюць сваім розумам, памяццю, творчымі метадамі і ствараюць асэнсаваныя інтэлектуальныя прадукты. Твор, за якім стаіць чалавек, асоба, — гэта болей, чым крыніца інфармацыі або забавы, гэта ключ да ўзаемаразумення і гармоніі ў соцыуме.
Гэта пазіцыя адлюстроўвае больш шырокі трэнд: калі кожная тэхналагічная рэвалюцыя нараджала этычныя маркеры. З’явіліся фабрыкі — з’явілася «hand-made». З’явіліся ГМА — з’явілася «organic». Цяпер, калі з’явілася масавая генерацыя тэкстаў, з’яўляецца патрэба ў маркіроўцы чалавечага аўтарства.
Штучны інтэлект змяніў літаратуру незваротна. Ён зрабіў працэс больш хуткім і даступным, але адначасова стварыў новыя рызыкі: гамагенізацыю, дэвальвацыю аўтарства, страту чалавечай сувязі.
Будучыня — гэта суіснаванне дзвюх плыняў: масавага персаналізаванага кантэнту і аўтэнтычнай чалавечай творчасці. Gutenberg Publisher працуе менавіта ў другой нішы. Выдавецтва не проста друкуе кнігі, а захоўвае адзіную інтэлектуальную прастору для беларусаў, раскіданых па свеце. Гэта спроба ўтрымаць культурны кантынуум у эпоху лічбавага шуму.
Таму кожны раз, выбіраючы кнігу, створаную чалавекам, чытач робіць нешта большае, чым проста пакупка. Ён галасуе за тое, каб у свеце заставалася месца для гісторый, якія не можа вылічыць алгарытм.
Падтрымаць беларускіх аўтараў і знайсці кнігі з душой можна на сайце выдавецтва Gutenberg Publisher.
Релоцировались? Теперь вы можете комментировать без верификации аккаунта.
Странно, как некоторые предложения в этом тексте попахивают "гладкими, льстивыми текстами с россыпью синонимов".