Анна Король 26 жніўня 2026, 08:00

«Часта гэта бізнес на патоку». 5 прычын (не) прывесці сябра — разбор ад рэкрутара

Ці аднолькава карысныя ўсе рэфералкі?

Рэкамендацыя ўцягнутага супрацоўніка лічыцца найлепшым спосабам узмацніць кампанію лаяльнымі людзьмі. Аднак рэферальны рэкрутынг арганізаваны значна складаней, чым здаецца, папярэджвае Ангеліна*, HRD і рэкрутар з вопытам у прафесіі 17 гадоў.

— За адной і той жа рэкамендацыяй, — кажа яна, — могуць стаяць зусім розныя матывы: ад клопату пра каманду да жадання зарабіць ці проста вярнуць маральны доўг.

Чаму людзі кагосьці (не) рэкамендуюць

— У маёй практыцы не аднойчы бывала: супрацоўнік рэкамендуе кандыдата, а потым сядзіць пад перагаворкай і чакае, пакуль я скончу інтэрв’ю.

Скажу шчыра: рэкрутару ў такіх сітуацыях працаваць некамфортна. Асабліва калі рэкамендатар назірае за працэсам праз шкло, не адрываючы позірку.

За 17 гадоў у прафесіі я навучылася дакладна аддзяляць маніпуляцыю ад уцягнутасці. Калі чалавек глядзіць на цябе як удаў на трусіка і ўсім тварам намякае: «паспрабуй толькі не вазьмі» — гэта чыстая маніпуляцыя. А калі ён проста спакойна чакае ў баку, займаючыся сваімі справамі, — гэта асабісты выбар. Чалавек проста перажывае за свайго пратэжэ.

Сёння я адразу бачу, што стаіць за рэкамендацыяй. Для сябе я дзялю рэфералкі на пяць асноўных відаў:

«Па любові»: ад уцягнутых супрацоўнікаў;
Вярнуць доўг нейкаму знаёмаму такім чынам;
Дзеля заробку (і часта гэта бізнес на патоку);
«Супраць кагось» (каб адхіліць іншага непажаданага кандыдата);
Маўклівы байкот (супрацоўнік прынцыпова нікога не рэкамендуе).

Першы сцэнарый, пра лаяльнасць. «Шчыра хочуць узмацніць каманду»

Найлепшы сцэнарый — вядома ж, першы, калі кандыдата рэкамендуе шчыра ўцягнуты ў жыццё кампаніі супрацоўнік, які хоча толькі яе ўзмацніць.

Як правіла, у такіх супрацоўнікаў шырокае кола кантактаў, — і яны прыводзяць моцных тэхнароў, якія першапачаткова лаяльныя да кампаніі. Я заўважала, што іхныя кандыдаты значна хутчэй праходзяць адаптацыю. А самыя рэкамендатары часта выступаюць у ролі бадзі: «прадаюць» кампанію знутры, згладжваюць вуглы і дапамагаюць навічкам і камандзе хутчэй знайсці агульную мову.

Людзі, якія хваравіта ставяцца да агульнай справы, вельмі настойлівыя: яны могуць прапаноўваць свайго кандыдата адразу ўсім — рэкрутару, HR-дырэктару, менеджару, які наймае… Трэба разумець: гэта не назойлівасць — яны проста шчыра перажываюць за працу каманды, яе эфектыўнасць. Я стараюся прыслухоўвацца да такіх супрацоўнікаў, ну і так, раю іх берагчы — у любой кампаніі такія людзі на вагу золата.

Другі, па сяброўству. «Паслуга за паслугу»

Зусім іншая гісторыя — калі рэкамендацыяй спрабуюць вярнуць паслугу. Напрыклад, распрацоўшчык раіць юрыста толькі таму, што гэта сын ці дачка мамінай сяброўкі або сусед, які калісь чымсь памог. А цяпер трэба закрыць маральны доўг паводле прынцыпу «паслуга за паслугу».

Такога кандыдата будуць настойліва прапаноўваць на любую вакансію, пад якую ён неяк пасуе. Галоўная мэта тут — не закрыць боль бізнесу ці ўзмацніць каманду, а выканаць свае асабістыя абавязальніцтвы перад знаёмым.

Як у такім выпадку быць рэкрутару кампаніі — назіраць. Я сама заўсёды стараюся пагаварыць з рэкамендатарам, каб зразумець, каго і навошта ён прапануе кампаніі. Чапляйцеся за словы, задавайце пытанні — і праўда выплыве сама.

Трэці, дзеля грошай. «Часам кандыдат сам абяцае падзяліцца бонусам — у Беларусі гэта вельмі распаўсюджана»

Самы цынічны варыянт і, на жаль, адзін з самых распаўсюджаных відаў рэфералак — гэта рэкамендацыі дзеля заробку. Ён існуе ў двух праявах: вонкавым і ўнутраным.

Першая гісторыя — гэта бізнес на патоку, калі HR-кансультанты і нават топ-менеджары (у тым ліку былыя) за грошы натаскваюць кандыдатаў, якія доўга не могуць знайсці працу, дапамагаюць вычысціць іх рэзюмэ, а потым «адпрацоўваюць ганарар»: веерна рассылаюць іх CV па спецыялізаваных чатах, кадравых агенцтвах і асабістых кантактах.

Падобным не грэбуюць нават людзі з імем. Але калі ты прыціскаеш іх пытаннем, ці сапраўды яны ўпэўненыя ў чалавеку, ці паручацца за яго, — рэкамендатары тут жа перабуваюцца. Пачынаюць мямліць нешта накшталт: «ну, мы знаёмыя шапачна…», «гэта рэкамендацыя паводле рэкамендацыі…» — толькі б не прызнавацца ў камерцыйным інтарэсе.

Другая гісторыя — калі ахвота падзарабіць падштурхоўвае сама кампанія, запускаючы акцыю «прывядзі сябра — атрымай тысячу долараў пасля заканчэння яго выпрабавальнага тэрміну». У гэты момант супрацоўнікі пачынаюць «пыласосіць» свае кантакты і рэкамендаваць усіх запар. Логіка простая: «раптам хто падпасуе — а я зараблю». Многія ж памятаюць артыкул на devby пра тое, як адзін тымлід прывёў па рэфералцы 50+ чалавек, зарабіў на гэтым 18 тысяч долараў і стаў дырэктарам офіса. Праўда, варта сказаць, што сёння многія кампаніі адмянілі або значна знізілі аплату па рэферальных праграмах.

Бывае і адваротнае: калі кандыдат просіць супрацоўніка парэкамендаваць яго — і абяцае падзяліцца бонусам, калі ўладкуецца ў штат. У Беларусі гэта вельмі распаўсюджана. У LinkedIn поўна пастоў у духу: «заплачу таму, хто дапаможа знайсці працу». На devby таксама было падобнае — джун гатовы быў два гады аддаваць трэць заробку чалавеку, які дапамог бы яму здабыць запаветны офер.

Чацвёрты, пратэстны. «Кіраўніцтва хоча прыстроіць кагось свайго, а каманда шукае альтэрнатыву»

Яшчэ адзін сцэнарый — гэта рэфералка супраць кагось. Скажу, што гэта не найлепшы варыянт, але, як кажуць, у гэтай медалі два бакі (і абодва не вельмі).

Бывае так, што ў камандзе бачаць: кіраўніцтва відавочна хоча падсадзіць да іх «шасцёрку» — інфарматара, які будзе зліваць наверх, як рэальна ўладкавана праца ў падраздзяленні (і чаму там усё дрэнна). Або спрабуе прыстроіць кагосьці свайго — прыяцеля, брата, свата.

Яшчэ можа прайсці чутка, што ў каманду пераводзяць «токсіка», ад якога спрабуе пазбавіцца іншы калектыў.

У адказ кіраўнік гэтага пакутлівага аддзела пачынае сутаргава шукаць па сваіх каналах (прыцягваючы ў тым ліку каманду) любога альтэрнатыўнага кандыдата. Яму ўжо не так важныя кампетэнцыі. Галоўнае — каб чалавек быў кіраваным, лаяльным асабіста яму і дапамог адбіцца ад навязанага зверху «шпіёна» або «токсіка».

Пяты — 0 рэкамендацый. «Ніякія бонусы не заматывуюць»

Бывае так, што супрацоўнікі ўвогуле не прыводзяць нікога па рэфералцы — вось проста нуль рэкамендацый, быццам байкот аб’явілі. Звычайна для гэтага ёсць тры прычыны:

першая — супрацоўнікі ўжо парэкамендавалі ўсіх, каго маглі, а HR-аддзел нікога не ўзяў;
другая — у кампаніі такі таксічны брэнд, што клікаць туды знаёмых папросту сорамна;
трэцяя — у супрацоўнікаў прынцыповая пазіцыя: не працаваць з сябрамі або сваякамі. Людзі не хочуць несці маральную адказнасць за чужыя вынікі і факапы, баяцца страціць твар, калі новы супрацоўнік не пройдзе выпрабавальны тэрмін або неяк падставіць каманду. А хтось можа апасацца сапсаваць лёгкія адносіны субардынацыяй і рабочай камунікацыяй.

На жаль, так бывае вельмі часта. І, на жаль, у маёй практыцы сітуацыю ніколі не атрымлівалася зламаць: калі людзі ўключылі ўнутраны блок або баяцца за сваю рэпутацыю — ніякія бонусы іх не заматывуюць кагось рэкамендаваць.

Раскажыце ў каментарах, дзеля чаго вы прыводзілі знаёмых у сваю кампанію і што з гэтага выйшла.