Алесь Ярошевич 15 студзеня 2026, 08:00

«Спадзяюся, мы апошняе пакаленне бітых дзяцей». Айцішнікі распавялі, як на іх паўплываў рэмень (няпростае чытво)

Чатыры гісторыі пра гвалт у дзяцінстве.

Паводле дадзеных ініцыятывы End Corporal Punishment, звязанай з СААЗ, цялесныя пакаранні — гэта самая распаўсюджаная форма гвалту над дзецьмі ў свеце. Часам нават людзі, якія адназначна асуджаюць гвалт як такі, дапускаюць, што дзіця можна «пляснуць» у якасці пакарання за нейкі ўчынак або «ў прафілактычных мэтах».

На пачатак 2026 года поўная забарона на цялесныя пакаранні дзяцей дзейнічае толькі ў 70 дзяржавах з прыкладна 200. Сярод нашых суседзяў у 1998 годзе біць дзяцей на заканадаўчым узроўні забараніла Латвія, у 2004 — Украіна, у 2010 — Польшча, а ў 2017 — Літва. Зараз у спісе дзяржаў, у якіх забаронены любыя цялесныя пакаранні дзяцей, ёсць не толькі Швецыя, Нарвегія, Германія або Ісландыя, але і Замбія, Паўднёвы Судан, Кенія, Конга і Лаос — краіны, якія традыцыйна адносяць да «трэцяга свету». А вось Беларусі ўсё яшчэ няма (як, дарэчы, няма і ЗША, Аўстраліі, Канады ці Італіі).

Чаму многія бацькі працягваюць біць сваіх дзяцей нават у XXI стагоддзі? І як гэта адбіваецца на саміх дзецях? Мы папрасілі расказаць аб гэтым нашых чытачоў, якія падвяргаліся гвалту з боку ўласных татаў і мам.

«Маці дала мне нож для нарэзкі хлеба — вялікі, з зазубрынамі — і сказала рэзаць сваю руку»

Першы ўспамін Максіма* аб фізічным гвалце з боку маці адносіцца да пачатковых класаў (да гэтага ён памятае толькі эмацыйны):

— Маці рабіла са мной урокі, і там была такая задача: трэба было паказаць шчанюку самы кароткі шлях да дома. Варыянтаў было тры. У першы раз я паказаў на зігзагападобную лінію. Прамая здавалася майму дзіцячаму мозгу занадта простым варыянтам, у той момант я, хутчэй, спрабаваў здагадацца, які адказ задаволіць маму. Пасля няправільнага адказу я атрымаў аплявуху. Другім названым мной варыянтам была хвалістая лінія — за гэта паследаваў другі ўдар па патыліцы.

Пазней былі вельмі рэдкія эпізоды, калі маці біла мяне рамянём або скакалкай — нячаста, не заўсёды моцна і балюча, але гэта суправаджалася псіхалагічным гвалтам. Напрыклад, мяне пераконвалі, што не трэба прыкрывацца, калі цябе б’юць, што я павінен стаічна цярпець пакаранне, калі «правініўся».

Брата білі часцей. Ён быў менш паслухмяным і больш свавольным, а значыць — менш зручным. Хоць білі не мяне, на мяне гэта ўсё роўна рабіла моцнае ўражанне. Я атрымліваў вельмі выразны сігнал: будзеш дрэнным і непаслухмяным — з табой будзе гэтак жа.

Ёсць эпізод, які асабліва мне запомніўся. У падлеткавым узросце я пачаў красці грошы. Я не аддаваў у школе грошы за харчаванне ў сталовай пры тым, што школа не дазваляла адмовіцца ад гэтай паслугі, і ўсё хутка выкрывалася. Да таго моманту даверлівых адносін з бацькамі ў мяне не было, заставаўся толькі страх быць адрынутым, калі станеш «нязручным» ці «ганебным». Грошы я траціў на кампутарныя клубы, і гэтае захапленне здавалася мне ганебным, чымсьці, у чым немагчыма прызнацца.

Пасля аднаго з такіх выпадкаў маці сказала мне: «Ведаеш, што злодзеям раней адрубалі рукі?» Затым яна дала мне нож для нарэзкі хлеба — вялікі, з зазубрынамі — і сказала рэзаць сваю руку. Я падпарадкаваўся і пачаў пілаваць сабе левую руку. Маці спыніла мяне, але шнар можна ўбачыць да гэтага часу. Гледзячы на яго, я думаю не аб тым, як дрэнна я паводзіў сябе, а аб тым, як жа трэба не адчуваць эмпатыі да ўласнага дзіцяці, каб так паступаць.

Бацька радзей праяўляў гвалт. Часцей за ўсё гэта адбывалася, калі ён быў п’яны. Адзін з эпізодаў я памятаю фрагментарна: не памятаю, з чаго пачалося, але ў нейкі момант я пачаў абзываць яго алкашом і бамжом. Ён раз’юшыўся, пачаў мяне біць, а затым зацягнуў у ванну і, па маіх адчуваннях, пачаў тапіць, перыядычна пытаючы, ці астыў я. У нейкі момант мая воля да супраціўлення была падаўлена, і я здаўся — пачаў казаць, што не меў рацыі, што люблю яго і гэтак далей. Затым адбыўся самы мярзотны эпізод: ён распрануў мяне і даў шчаўбан па маіх геніталіях, пры гэтым жартуючы аб тым, які ў мяне «смешны пеніс».

З цвярозым бацькам я магу ўспомніць толькі адзін эпізод гвалту. Я сядзеў за сталом і спрабаваў зразумець, як маляваць скрыпічны ключ. Бацька падышоў, спытаў, што я малюю. Я шчыра адказаў, пасля чаго быў абвінавачаны ў хлусні і атрымаў удар па патыліцы. Толькі праз некалькі гадоў я зразумеў, што малюнак мог нагадваць пенісы — у той момант я нават не ведаў, за што атрымаў удар.

Чаму мае бацькі так паводзілі сябе? Калі гаварыць пра самыя яркія эпізоды, то маці, на мой погляд, рабіла так з-за няздольнасці спраўляцца з грамадскім асуджэннем. У нейкі момант яна адчувала сорам і віну, і ёй рабілася настолькі дрэнна, што трэба было знайсці крыніцу гэтага сораму і адпомсціць ёй. Каб разабрацца ў сітуацыі і ўзяць на сябе адказнасць, трэба быць па-сапраўднаму дарослым.

Мне здаецца, што маці не адчувае да мяне безумоўную любоў, якую звычайна чакаюць ад маці. Грамадская думка для яе аказвалася важней уласных дзяцей. Мы з братам успрымаемся, хутчэй, як праект, у які яна ўклала шмат рэсурсаў. І любіць яна нас не як асобаў, а як вынік сваёй працы.

З бацькам іншая сітуацыя. У яго не было здаровага прыкладу выхавання: ён вырас у дзіцячым доме пры жывых бацьках. Мая аўтарытарная маці часта падаўляла яго, і ён мог быць хоць трохі сабой толькі ў нецвярозым стане, пры гэтым застаючыся напоўненым крыўдамі.

Пасля таго, як я вырас, я спрабаваў весці з маці дыялог аб тым, што адбывалася ў дзяцінстве. Але сутыкаўся з абвінавачваннямі, абясцэньваннем маіх пачуццяў і ясным пасылам, што «няма чаго варушыць мінулае» і яго трэба пакінуць у спакоі. З татам такія дыялогі былі больш паспяховымі: ён прызнаваў, што не меў рацыі, і казаў, што яму шкада, што гэта адбывалася.

Як наступствы бацькоўскага гвалту адбіліся на маім жыцці? Доўгі час мне было сорамна расказваць аб тым, што адбывалася ў сям'і. Я да гэтага часу насцярожаны ў адносінах з людзьмі і дрэнна ўмею давяраць. Калі дарослы, які павінен цябе абараняць, праяўляе гвалт, аб якім даверы да свету можа ісці гаворка? Прыходзіцца пастаянна счытваць сігналы, адкуль і за што можа прыляцець. У мяне сфарміравалася празмерная строгасць да сябе: трэба быць найлепшым, імкнуцца да ідэалу, каб парадаваць маму і заслужыць яе любоў, ні ў якім разе не засмуціць і не расчараваць яе.

Зараз прыйшло прыманне і разуменне, што справа была не ўва мне і што сапраўднай мацярынскай любові я не дамагуся і не заслужу. Застаўся дыскамфорт ад знаходжання побач з бацькамі: я лаўлю сябе на думцы, што міжволі падбіраю словы, каб у мамы склалася найлепшае ўражанне пра мяне і маё атачэнне.

У мяне ёсць маленькая дачка, і гвалтоўныя метады выхавання я катэгарычна не дапускаю. Я не хачу, каб яна расла з адчуваннем, што на самых блізкіх людзей нельга разлічваць і з пастаянным страхам быць непрынятай, калі яна стане нязручнай. Для мяне адказ на пытанне «чаму нельга біць дзяцей» гэтак жа відавочны, як і на пытанне «чаму нельга біць старых».

Я захацеў падзяліцца сваімі думкамі і ўспамінамі з нагоды гэтага таму што наша сям’я была знешне добрая. У нас заўсёды былі ежа, ахайнае адзенне, чысты дом. Я б нават сказаў, што гэта быў паказальна чысты дом. І вось часам за сценамі такіх дамоў бацькі часта забываюцца пра іншыя рэчы. І там творацца мярзотныя рэчы, аб якіх навакольныя не падазраюць. Любіце сваіх дзяцей, нясіце адказнасць за іх.

«Падчас п’яных дэбошаў бацькі мы з мамай сыходзілі спаць на падлогу на кухні»

У дзяцінстве маленькую Веру* і яе маму біў бацька:

— Бацька моцна піў, колькі сябе памятаю. Будучы чалавекам аўтарытарным, ён прад’яўляў высокія патрабаванні да ўсіх членаў сям'і. Нагодай для скандалу і пакарання магло стаць што заўгодна: прыгатаваная ежа, парадак у доме, адзнакі ў школе. А ў п’яным стане ён быў зусім непрадказальны, збіваў маму і мяне.

Фізічныя пакаранні для яго былі звычайнай практыкай. Яны суправаджаліся і псіхалагічным гвалтам: абясцэньваннем, прадказаннем будучыні ў якасці дворніка або даяркі, абяцаннем пакараць, але пазней (гэта было адмысловым катаваннем, таму што пакаранне магло наступіць у любы рандомны момант: і праз дзень, і праз тыдзень, таму жывеш як на іголках).

Мы жылі ў маленечкай кватэры. Памятаю, як падчас п’яных дэбошаў бацькі мы з мамай сыходзілі спаць на падлогу на кухні. І як заміралі кожны раз, калі бацька ўставаў, каб схадзіць у туалет. Ніколі не забуду гэты жывёльны жах, ад якога ўзнікае жаданне знікнуць.

На жаль, мама мяне не абараняла. Падчас пакаранняў яна стаяла побач, плакала, заломвала рукі, але не рабіла нічога. Я шмат разоў прасіла яе развесціся, але яна заўсёды адказвала, што ёй няма куды ісці. А пазней я ўсвядоміла, што яна і сама лічыць фізічныя пакаранні прымальным метадам выхавання. Ад гэтага стала вельмі горка.

У дарослым узросце прагаварыць гэты дзіцячы боль з бацькам мне так і не ўдалося. Ды і здаецца, гэта было б бессэнсоўна: ён усё роўна не прызнаў бы сваёй віны.

Хоць я бачыла падобныя сем'і вакол, мне заўсёды было вельмі сорамна расказаць камусьці аб тым, што са мной адбывалася. Толькі з цягам часу я зразумела: тое, што рабіў мой бацька, ніяк не характарызавала мяне як дрэннага чалавека. Гэта не мая віна, а яго.

Ён быў вельмі жорсткім чалавекам. І ў адносінах да людзей, і да жывёл. У яго самога было падобнае дзяцінства, напэўна, гэта паўплывала. Часам ахвяры фізічных пакаранняў самі робяцца прыхільнікамі такога падыходу да выхавання. Бо яны ж нармальнымі выраслі. А ці нармальнымі на самой справе? Вельмі сумнеўна.

Як усё гэта паўплывала на мяне? У тых падзей велізарны комплекс наступстваў, з якімі я зараз разбіраюся і спраўляюся з рознай ступенню паспяховасці. Чатыры гады ў тэрапіі вельмі дапамаглі іх згладзіць, але не ўбраць цалкам. Маніякальная неабходнасць усё кантраляваць (таму што ў дзяцінстве гэта было жыццёва неабходна), складанасць у падзеле абавязкаў і дэлегаванні, складанасць у прыняцці дапамогі і клопату. Сіндром самазванца, таму што для бацькі я заўсёды была недастаткова добрай, нягледзячы на выдатную вучобу ў школе і ўніверсітэце, а зараз высокааплатную працу і выдатныя ўмовы жыцця, цудоўную сям’ю. А яшчэ неабходнасць быць для ўсіх вакол добрай, часам на шкоду сабе.

Вядома, мяне такое дзяцінства загартавала: я ведаю, што я з усім спраўлюся, я вельмі эмпатычная і лёгка чытаю эмоцыі іншых людзей, я працавітая і ўпартая ў дасягненні сваіх мэтаў. Але я з радасцю памяняла б усё гэта проста на тое, каб не ўсе мае дзіцячыя ўспаміны былі афарбаваны ў чорны колер. І каб бацькоўскі дом успрымаўся, як месца сілы, дзе ты ў бяспецы і цябе любяць.

Гэта тое, што я спрабую даць зараз свайму дзіцяці: безумоўную падтрымку і любоў. Праз яе я далюбліваю сябе маленькую. Ні аб якіх фізічных пакараннях і гаворкі быць не можа. Біць людзей нельга. Кропка. І я заўсёды стану на яе абарону.

Хацела б звярнуцца да тых, хто ведае, што да нейкага дзіцяці ўжываюць фізічныя пакаранні. Не маўчыце пра гэта, спрабуючы захаваць бачную нармальнасць сям'і. Ні аб якой нармальнай сям'і тут няма і гаворкі, гвалт калечыць дзіця. Рабіце ўсё, каб абараніць дзяцей ад такіх адносін. Таму што сабраць сябе потым па частках удаецца не ўсім.

«Рэмень, крапіва на прыродзе, шнур ад падаўжальніка — усё ішло ў ход»

Алег*, будучы дзіцём, таксама рэгулярна сутыкаўся з гвалтам з боку свайго бацькі:

— На жаль, мне давялося прайсці праз гэты досвед. У дзяцінстве я не рабіў нічога жахлівага — шкла не біў, бацькоўскую «капейку» пакатацца не ўганяў, у дзіцячы пакой міліцыі не трапляў. Проста быў актыўным дзіцем.

Тым не менш, бацька ўсталяваў у доме рэжым татальнага паслухмянства. Што дзіўна, бо ў яго сям'і ўсё было дастаткова ліберальна. Рэмень, крапіва на прыродзе, шнур ад падаўжальніка — усё ішло ў ход.

Гэта моцна на мяне паўплывала, унесла ў мой характар немалы элемент трывожнасці. А яшчэ… Не магу назваць гэта садызмам, але ў мяне з’явілася звычка дамагацца свайго праз ціск і атрымліваць ад гэтага працэсу задавальненне. У дзяцінстве гэта праяўлялася ў выглядзе бойкаў з іншымі дзецьмі. У дарослым узросце — таксічнасцю на працы.

Як толькі я змог гэта асэнсаваць і перамагчы, мая кар’ера пайшла ўгару. На дадзены момант я кірую камандай з дзясятка чалавек, і раблю гэта ў вельмі ліберальным стылі. Наўрад ці хто-небудзь зараз паверыць, што мне давялося прайсці праз такое ў дзяцінстве.

Да сваіх дзяцей фізічныя пакаранні ўжываць не планую: лічу гэта абсалютным табу. Гэта разбурае чалавечую годнасць і стварае дэструктыўныя патэрны паводзін з нязгоднымі. А паміж бацькамі і дзецьмі гвалт замест давяральных адносін усталёўвае іерархічныя. Прычым у самым прымітыўным выглядзе, калі іерархія заснавана на фізічным гвалце.

Гэта можа і прасцей для бацькоў у моманце. Але ў доўгатэрміновай перспектыве не прынясе нічога, акрамя нянавісці. Я шчаслівы, што ў сучасным свеце такія метады выхавання сталі непрымальнымі. Спадзяюся, мы апошняе пакаленне бітых дзяцей.

Я доўга не мог дараваць бацьку. Практычна не меў з ім зносін каля 15 гадоў. І нават пасля «асадачак застаўся». І вось ці варта было яно таго?

«А тут 90-я гады XX стагоддзя — і такая лухта»

А вось Сяргея* у дзяцінстве біла яго маці:

— У яе арсенале прысутнічаў рэмень. Гэта, вядома, не прыводзіла да таго, што я выязджаў у бальніцу са страсеннем мозга. Але таксама зрабіла пэўны ўплыў на фарміраванне мяне як чалавека. І наўрад ці ў лепшы бок. Мне складана прасачыць прычынна-выніковую сувязь паміж рысамі майго характару і гэтым гвалтам. Але я яе бачу, напэўна, не столькі ў самаацэнцы, колькі ў маіх адносінах да жанчын, у якіх выразна выяўляецца страх.

У мяне ёсць сын, я яго люблю, і не магу сабе ўявіць, што павінна са мной адбывацца ўнутры, каб я яго ўдарыў рамянём.

Ужо ў дарослым узросце я спрабаваў зразумець і ўявіць што адбывалася ўнутры ў мамы, калі яна давала мне рамяня. Спрабаваў уявіць, як паступалі ў дзяцінстве з ёй (спойлер — у яе сям'і ўсё было яшчэ горш, таму я веру, што з гвалтам у адносінах да дзяцей усё ідзе па змяншальнай).

А яшчэ я зразумеў, чаму важна чытаць класіку. Чытаў у гэтым годзе ўпершыню «Братоў Карамазавых». Там тэма гвалту ў адносінах да дзяцей і лупцоўкі ў школе згадваецца некалькі разоў. Напрыклад, калі мінакі мужчыны даведваліся ў гарэзлівага школьніка, ці лупцуюць іх яшчэ ў школе, і моцна засмучаліся, калі даведваліся што не.

Гэта сярэдзіна XIX стагоддзя. Так, не факт, што Дастаеўскі дакладна перадаваў тую рэальнасць, але відавочна, што ўжо тады ў грамадстве ішла дыскусія аб тым, нармальна гэта ці не — біць дзяцей. А тут 90-я гады XX стагоддзя — і такая лухта.

Яшчэ я думаю, што пакаленне маіх бацькоў асноўнай мерай поспеху ў выхаванні дзяцей бачыла такі паказчык: «Нічога, затое вырас і вывучыўся, чагосьці дамогся». Але я б прапанаваў вымяраць паспяховасць выхавання іншымі меркамі:

якія адносіны з бацькамі застануцца ў дзіцяці ў дарослым узросце (свае я наўрад ці назаву блізкімі);
як у дзіцяці справы з самаацэнкай?
ці здольны ён выбудоўваць здаровыя ўласныя адносіны з партнёрам?

* — імя апавядальніка зменена